READING

Lijden heeft geen enkele reden, maar waarom kunnen...

Lijden heeft geen enkele reden, maar waarom kunnen we ons er dan zo moeilijk bij neerleggen?


Als God dood is, heeft ons lijden geen enkele zin. Je kunt je afvragen of dat een vooruitgang is. Gerko onderwerpt de postmoderne tijd en mens aan een kritische blik.

Toen Emily McDowel 38 jaar was, kreeg ze kanker. Negen maanden lang zat ze in intensieve chemotherapie om de kanker te doen slinken. Ondertussen stroomde haar brievenbus vol met kaarten. Ze kon er de muur mee behangen, zoveel kaarten.

De meeste van die kaarten sloegen de plank compleet mis.

What doesn’t kill you makes you stronger, las ze. En: Lachen is het beste medicijn! Nog één: Everything happens for a reason. Allemaal niet wat je wilt horen als je net je haar bent verloren en al dagen als een vaatdoek in bed ligt.

Nog vaker hoorde ze niks. Mensen wisten niet wat ze moesten zeggen.

Jaren later begon ze een bedrijfje dat Empathy cards maakte. Kaarten voor mensen die niet weten wat ze moeten zeggen. Of die bang zijn om hoogstwaarschijnlijk de plank mis te slaan. Maar dat medeleven hebben we juist hard nodig, zegt Emily McDowel. Empathie komt ons vandaag de dag niet meer aanwaaien.

We kunnen niet meer omgaan met lijden

Wij, postmoderne mensen zijn goed in een heleboel dingen, maar niet in omgaan met lijden. Of met de dood. We hebben er letterlijk geen woorden voor. We weten niet wat we moeten doen en we weten niet hoe we erover na moeten denken. Er zijn nog nooit mensen geweest in de geschiedenis die er zo slecht in waren als jij en ik.

Je ziet het terug in ons taalgebruik. Als het om kanker gaat, hoor je vaak strijdbare termen: ‘let’s kick cancer’s ass’ en ‘fuck cancer!’ En je ziet beelden van de Alpe d’Huzes en mensen die tot het uiterste gaan. Dat is soms goed en belangrijk, maar niet als je de strijd verliest. Opgeven is geen optie. Zelfs niet als je gewoon doodgaat. Zo vertelt ook deze stervende kankerpatient.

Ondanks alle vooruitgang blijft er zoiets bestaan als ‘je lot’

Eigenlijk is het geen wonder dat we zo slecht kunnen omgaan met lijden en dood. Nooit was er een tijd en cultuur waarin mensen zoveel kunnen begrijpen van de wereld om hen heen. Voor alles zoeken we een verklaring, voor elk probleem wordt een oplossing verzonnen. Met dank aan de wetenschappelijke revolutie. Als de Israëlische schrijver/historicus Harrari de geschiedenis van de mensheid samenvat in zijn bestseller, dan stelt hij dat die wetenschappelijke revolutie een van de meest impactvolle dingen is die de mens ooit is overkomen.

Ondanks al die ontwikkelingen en oplossingen die we hebben gevonden, blijft het lot bestaan. Het lot dat bepaalt dat jij op een dag ziek wordt. Dat je vader of moeder te vroeg overlijdt. Dat je vriend of vriendin bij je weggaat omdat het niet langer gaat. Gebeurtenissen waar wel een natuurlijke oorzaak voor te vinden is, maar waar geen antwoord bestaat op de waarom-vraag. Waarom ik? Waarom nu? Waarom niet?

Dat is het type gebeurtenissen waarvoor jij en ik jaren nodig hebben om er vat op te krijgen. Als het al lukt. Vaak niet eens. In de filosofie wordt dit the absurd genoemd. Je denken stopt. Er is geen reden.

Lastig dat lot, want mensen zijn reden-zoekende wezens

Dat is krankzinnig. Voor alles zoeken we een reden. Mensen zijn reden-zoekende wezens en postmoderne mensen helemaal.

Sterker nog, religie kan functioneren als een reden. De geschiedenis door zeggen mensen die lijden: God heeft er een plan mee. Of: God straft voor zondigheid. Liever een slechte reden, of ééntje die je niet begrijpt, dan helemaal geen reden.

Dit is de spanning waarvan de filosoof Charles Taylor zegt dat het postmoderne mensen typeert. Het verklaart dat religie nooit helemaal weggaat, ook niet als de wetenschappelijke trein voortdendert. Iemand in mijn colleges zei het zo: natuurlijk geloof ik niet in God, maar ik weet ook dat er meer is tussen hemel en aarde.

Deze spanning komt ergens vandaan. In de loop van de tijd werden we wie we zijn. Een belangrijke fase in die geschiedenis werd door de filosoof Nietzsche aangewezen. God is dood, zei hij. Weg, verdwenen. En als God dood is, dan is er nooit meer een antwoord op de waarom-vraag.

De komende blogs wil ik stilstaan bij deze ontwikkeling. Nietzsche had de dood van God niet bedacht, hij constateerde het. En hij waarschuwde. Het leven wordt er niet eenvoudiger op, zonder God.

Aanwezig zijn is genoeg…

Met haar Empathy cards wil Emily McDowel mensen helpen. Reken af met het zoeken naar redenen, zegt ze via haar kaarten. Empatie vandaag de dag betekent het stoppen met zoeken naar verklaringen. Aanwezig zijn is genoeg. Een hand vasthouden. Meehuilen en meebalen. God is dood, er is geen reden, we moeten het zelf doen.

Er zijn ook mensen die zeggen: juist als je dat doet, ben je spiritueel bezig. Ze verwijzen naar de christelijke versie van de uitspraak ‘God is dood’. God hing aan een kruis en toen iedereen zei: ‘Kom er dan vanaf. Doe er wat aan!’ – toen bleef hij hangen. (Markus 15:25-39)

De filosoof Slavoj Žižek zegt het zo: een echte christen is een atheïst.

Filosoof en theoloog Gerko Tempelman neemt je in deze blogserie mee in de vraag hoe we zijn geworden wie we zijn: seculiere, postmoderne mensen, levend in de tijd na de dood van God. Met de bedoeling dat je jezelf beter gaat begrijpen. En daarbij vraagt hij zich af of ze een punt hebben, de theologen die zeggen: ‘Misschien staat God ook weer op’.  

 



  • Chris Hoksbergen

    Lekker stuk wel. Zizek citeren is altijd nice. Jammer dat je zijn accent niet in de woorden kunt horen 🙂
    Ik ben ook heel benieuwd naar een verantwoordingsstuk over de ‘God is dood’ theologen. Lijkt me gaaf om daar iets meer over te lezen. Ik lees nu vooral over de effecten daarvan, maar de verantwoording mis ik soms nog.

  • Rinie Altena

    Ik wacht af en benieuwd hoe je hier ‘uit red’…; dit is echt positief bedoeld.

  • Gerko Tempelman

    Hey Chris, beter laat dan nooit. Leuk dat je de materie interessant vindt. Bij wat je zegt denk ik aan Bonhoeffer, die in Auschwitz verklaarde dat de ‘God of the gaps’ dood was – ofwel, de God die een reden heeft voor alles wat er gebeurt (ook al snappen wij het niet). Je kunt je er iets van voorstellen, als je daar in Auschwitz zit. Is dat wat je zoekt?

  • Gerko Tempelman

    Hey Rinie,
    dank voor je reactie – ik begrijp nog niet helemaal wat je bedoelt, maar er komen een aantal vervolgen op deze blogs, dus misschien volgt daar het antwoord 🙂

  • Chris Hoksbergen

    Onder andere inderdaad. Maar mensen als Rollins en Altizer claimen ook dat er christelijk theologische redenen zijn (voor zover ik begrijp) om aan te nemen dat God dood is. Daar ben ik benieuwd. Hoe kom je vanuit de christelijke theologie bij het statement ‘God is dood’?

  • Gerko Tempelman

    Het onderscheid tussen metafoor en feit helpt hierin denk ik. Nietzsche’s statement over God is dood is op z’n minst deels metaforisch – als je het heel feitelijk zou lezen, wordt het ingewikkelder (leefde God dan eerst wel?). Datzelfde geldt denk ik voor christelijk-theologische redenen voor ‘God is dood’ – die zijn eerder metaforisch dan feitelijk. En dan kom je bijvoorbeeld bij bijbelse verhalen van God die anders blijkt te zijn dan je misschien dacht. Daarmee (zou Rollins zeggen) sterft God aan het beeld dat je van hem hebt. Dat zit dan bijvoorbeeld al in het verhaal over God die z’n naam vertelt – een naam die je niet mag uitspreken. Of 2e gebod: je mag geen beeld van ‘m maken (maar kan het zonder?) en dan (zou Rollins zeggen) natuurlijk Jezus’ kruisdood als anticlimax van alles wat iedereen ooit van God gedacht had in die tijd.

  • Rinie Altena

    Met het ‘uit redden’ bedoel ik de pogingen die mensen ondernemen om er een ‘kloppend’ verhaal van te maken. Ik hoop niet dat jij dat doet. Maar ik blijf benieuwd.

  • Gerko Tempelman

    Blijf de blogs maar kritisch volgen, dan mag je het zelf beoordelen 🙂

  • Chris Hoksbergen

    Ik wilde gewoon op ‘like’ klikken, maar dat kan niet. Dus bij deze. ‘Like’

  • Pingback: Als het ons lukt te leven zonder God, dan graag. Daar hebben we zo onze redenen voor… - Lazarus()

  • Pingback: Filosoferen over een dode God – VanGodenEnMensen()

INSTAGRAM
Lazarus op instagram