READING

Wormen en Engelen is (gelukkig!) niet het zoveelst...

Wormen en Engelen is (gelukkig!) niet het zoveelste boek over afvallige gelovigen…


De christelijke personages in Wormen en Engelen van Maarten van der Graaff komen soms verontrustend dichtbij. ‘Mijn hemel, klink ik zo?’ vraagt Samuel zich af terwijl hij de roman leest.

Het boek waarmee Maarten van der Graaff debuteert scoort goed. Vijf bollen in NRC, vier sterren in De Volkskrant en lovende woorden in de Groene Amsterdammer. Terechte lof. Zelden heb ik zo’n oprecht verhaal gelezen met geloofwaardige christelijke personages.

Aan Bram, de hoofdpersoon, kleven bijna alle kenmerken van de klassieke afvallige uit de Nederlandse literatuur. De alarmbellen gaan af. Daar gaan we weer! Zoals hij het omschrijft: ‘Een jeugd op het platteland, in de gereformeerde kerk, gevolgd door de trek naar de stad. Secularisatie voor seculieren verklaard.’ Maar dat is niet het verhaal dat hij wil vertellen.

Het voelt bijna als een naakt

Bram zoekt contact met vrienden die nog wel christen zijn, zoals met Paul, die dominee wordt op zíjn Goeree-Overflakkee. Wanneer Paul hem vraagt waarom hij hem wil spreken, antwoordt Bram: ‘Dus moet ik terug. Niet om me te warmen aan nostalgie of om afstand te nemen, laat staan wraak, maar om dichterbij te komen.’

Hoe dicht komt Wormen en Engelen bij mijn geloofsbeleving? Ik lees aan mijn vrouw voor hoe Brams vader zich laat dopen in een evangelische kerk. Ja, dit is gewoon hoe het er bij ons aan toe gaat. Het is de literaire versie van jezelf terughoren op een geluidsopname: ‘Mijn hemel, klink ik zo?’ Die enorme glimlach op het gezicht van de voorganger. Bram ziet het liefst dat die eraf wordt geslagen en ik begrijp hem, ook al draag ik die lach zelf regelmatig bij het leiden van een kerkdienst.

De observatie van zingende kerkleden is ook al zo spannend om te lezen. De armen in de lucht. De ogen dicht. Het zachtjes heen en weer wiegen. De overgave waartoe je wordt uitgenodigd bij het zingen in een evangelische kerkdienst maakt kwetsbaar. Wanneer dat op papier verschijnt, voelt dat bijna als een naakt.

Ik ben zo niet hoor

Ik heb meermaals een groep mensen die ik ken via Twitter in mijn kerk te gast gehad. Alain schreef hier op Lazarus al eens over. Het is leuk om mensen uit te nodigen in je geloofsgemeenschap en het is tegelijkertijd doodeng. Mijn geloof is belangrijk voor me en ik wil dat anderen er een goede indruk van krijgen.

Daarom vind ik het ook vervelend dat juist de vader van Bram in dit verhaal een evangelische christen is. Hij is iemand die zijn vrouw verlaat en dit haar meldt met een lullig briefje op de tafel. Zijn geloofsbeleving is de mijne niet. Hij waarschuwt zijn zoon voor de grote verdrukking en in zijn bekeringsverhaal tilt God zijn auto op om hem te behoeden voor een auto-ongeluk. De bekering komt over als een goedkope vlucht van verantwoordelijkheden en consequenties.

Ik merk dat ik me voor hem schaam. Hij lijkt niet op mij en ik wil niet op hem lijken. Het confronteert me met de onderstromen in mijn eigen kerk. Ik betrap me op een religieuze variant van de ‘not all men-gedachte’. Ik ben zo niet hoor. Kinderachtig, want het boek kent andere personages die allerlei mooie perspectieven op God en geloof delen met Bram.

Bram stelt de gelovigen vragen

‘Er wordt bijna nooit serieus over religie geschreven. Op een complexe manier. Ook niet in fictie trouwens. Noem één hedendaagse roman met een religieuze hoofdpersoon,’ zegt Bram tegen een vriend in een boek dat erin slaagt om er een aantal toe te voegen aan de Nederlandse literatuur. Hoe meta. Bram stelt de gelovigen vragen. God wordt niet bevraagd. Hij is geen personage in deze roman. Hij wordt wel genoemd.

Wanneer Bram zijn lidmaatschap van een theologisch werkgroepje verdedigt, vertelt hij hoe fijn het is om met mensen in een ruimte te zijn die het woord God hardop durven uit te spreken. En dat is het. Het is een verademing. Dit is zoals ik de laatste jaren veel gesprekken met mensen van buiten mijn geloofstraditie heb ervaren: een zoeken naar wat elkaar ten diepste drijft. Een open verkenning van wat het christelijke geloof nu nog zegt. Door vragen te stellen. Door nieuwsgierig te zijn.

De regenwulpen, het bed violen en de confetti op de dorsvloer hebben hun plaats in de literatuur. Het zijn bevrijdingsverhalen. De personages laten hun benauwende geloofsomgeving achter en zeggen de god van hun jeugd vaarwel. Die verhalen inspireren me niet meer. Elke generatie krijgt de literatuur die ze verdient. Nu is het tijd voor nieuwe verhalen voor een generatie die niet zo schrikt van het woord God.

Geloofwaardige personages die onomwonden religieus zijn

‘Geloof is hoe ik eet, reis, slaap, zit, vrij, waar ik woon, hoe ik beweeg,’ zegt Wilfried, een oudere vriend van Bram die in een katholieke woongemeenschap leeft. Dat is dan ook de volgende stap in de kunsten: geloofwaardige personages die onomwonden religieus zijn, zonder dat het religieuze een thema op zichzelf is. Waar de geloofsovertuiging het denken en het handelen doorademt.

Misschien komt de lengte, hoogte, diepte en breedte van de God achter alles bij elk nieuw verhaal nog meer tot uiting.


Wormen en EngelenWormen en Engelen | Maarten van der Graaff | Atlas Contact | € 19,99

Wij mogen twee exemplaren weggeven! Laat hieronder weten waarom jij deze roman graag wilt lezen en wie weet, komt het boek binnenkort jouw kant op.



  1. Dick Witvliet

    25 september

    Wat een lof voor dit boek! Mijn familie komt uit Goeree Overflakee en ik ben benieuwd of ik er iets van herken.

  2. Dick Witvliet

    25 september

    Wat een lof voor dit boek! Mijn familie komt uit Goeree Overflakee en ik ben benieuwd of ik er iets van herken.

  3. Sanne Thierens

    25 september

    Als ongelovige ben ik erg benieuwd naar de ervaringen en beleveniswereld van een gelovige, en hoe die in dit (naar ik van een vriendin vernam) prachtige boek tot uitdrukking komen!

  4. Sanne Thierens

    25 september

    Als ongelovige ben ik erg benieuwd naar de ervaringen en beleveniswereld van een gelovige, en hoe die in dit (naar ik van een vriendin vernam) prachtige boek tot uitdrukking komen!

  5. Hanna de V

    25 september

    Dit klinkt een beetje als het boek dat ik zelf had willen schrijven… graag kom ik erachter of ik nog iets toe te voegen heb of dat ik mijn vage schrijfambities maar beter voor iets anders kan inruilen. 🙂

  6. Hanna de V

    25 september

    Dit klinkt een beetje als het boek dat ik zelf had willen schrijven… graag kom ik erachter of ik nog iets toe te voegen heb of dat ik mijn vage schrijfambities maar beter voor iets anders kan inruilen. 🙂

  7. Sietske B

    25 september

    Ben net een paar maanden predikant in mijn eerste gemeente. Zelf opgegroeid binnen de kerk (vrijzinnig), maar in een seculiere samenleving (ben 31 jaar). Wat is de geloofservaring nu? Hoe geven we daar woorden aan? Hoe vrijuit durven we te spreken? Of hoe voorzichtig willen zijn? Wat is nog waar? Ik bots tegen de oude kerktaal op, maar waar vind ik nieuwe taal? Ik vind het zelf constant zoeken. Hoe gelovig ben ik nu eigenlijk zelf? Heb het idee dat dit boek iets weergeeft van deze verwarring en spanning. Ik ben erg benieuwd!

  8. Sietske B

    25 september

    Ben net een paar maanden predikant in mijn eerste gemeente. Zelf opgegroeid binnen de kerk (vrijzinnig), maar in een seculiere samenleving (ben 31 jaar). Wat is de geloofservaring nu? Hoe geven we daar woorden aan? Hoe vrijuit durven we te spreken? Of hoe voorzichtig willen zijn? Wat is nog waar? Ik bots tegen de oude kerktaal op, maar waar vind ik nieuwe taal? Ik vind het zelf constant zoeken. Hoe gelovig ben ik nu eigenlijk zelf? Heb het idee dat dit boek iets weergeeft van deze verwarring en spanning. Ik ben erg benieuwd!

  9. Noor vdK

    25 september

    Als enige gelovige in het gezin waar ik uitkom en helaas nog als enige gelovige in het gezin dat ik heb gesticht ( met een nu overleden ex-RK partner ) zou ik het boek willen laten lezen door de familie – het klinkt als een waardevolle aanvulling van mijn gebeden – – –

  10. Noor vdK

    25 september

    Als enige gelovige in het gezin waar ik uitkom en helaas nog als enige gelovige in het gezin dat ik heb gesticht ( met een nu overleden ex-RK partner ) zou ik het boek willen laten lezen door de familie – het klinkt als een waardevolle aanvulling van mijn gebeden – – –

  11. Karin Hoenselaar

    25 september

    Klinkt als een prachtig boek! Over echte mensen, met echte vragen, oprecht, kwetsbaar…. Het lijkt me verrijkend…

  12. Karin Hoenselaar

    25 september

    Klinkt als een prachtig boek! Over echte mensen, met echte vragen, oprecht, kwetsbaar…. Het lijkt me verrijkend…

  13. Elvira Van de Griend

    25 september

    In ons huis geldt een tijdelijke officiële boekenaanschaf-stop. Dat komt natuurlijk nooit goed uit, maar zeker niet na deze recensie van Sam. Help me deze regeling te omzeilen zodat ik tevreden de herfst in kan met de geur van vallende bladeren en de nog ongelezen bladeren van een nieuw boek ❤️

  14. Elvira Van de Griend

    25 september

    In ons huis geldt een tijdelijke officiële boekenaanschaf-stop. Dat komt natuurlijk nooit goed uit, maar zeker niet na deze recensie van Sam. Help me deze regeling te omzeilen zodat ik tevreden de herfst in kan met de geur van vallende bladeren en de nog ongelezen bladeren van een nieuw boek ❤️

  15. Daisy Ranoe

    25 september

    “Misschien komt de lengte, hoogte, diepte en breedte van de God achter alles bij elk nieuw verhaal nog meer tot uiting.” Dit. Precies hierom wil ik dit boek lezen!

  16. Daisy Ranoe

    25 september

    “Misschien komt de lengte, hoogte, diepte en breedte van de God achter alles bij elk nieuw verhaal nog meer tot uiting.” Dit. Precies hierom wil ik dit boek lezen!

  17. Herman

    26 september

    ik heb dit boek op mijn verlanglijstje geplaatst omdat ik vanuit recensie in Trouw het vermoeden heb dat dit iets anders is dan regenwulpen en confetti. Bed Violen heb ik niet gelezen. Ik vind het uitdagend omdat ik zelf uit die gereformeerde traditie kom en steeds weer benieuwd ben, hoe God ter sprake kan worden gebracht op een ruimzinnige manier. Daar zijn zo nu en dan juweeltjes van boeken. Misschien is dit er ook eentje.

  18. Herman

    26 september

    ik heb dit boek op mijn verlanglijstje geplaatst omdat ik vanuit recensie in Trouw het vermoeden heb dat dit iets anders is dan regenwulpen en confetti. Bed Violen heb ik niet gelezen. Ik vind het uitdagend omdat ik zelf uit die gereformeerde traditie kom en steeds weer benieuwd ben, hoe God ter sprake kan worden gebracht op een ruimzinnige manier. Daar zijn zo nu en dan juweeltjes van boeken. Misschien is dit er ook eentje.

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *