grensganger

Kerkverlaters ‘afhakers’? Zo simpel ligt dat niet

Kerkverlaters (‘grensgangers’) verlangen niet alleen naar ruimte om ‘anders’ te mogen denken, ontdekt Remmelt. ‘Ze verlangen ernaar om dichterbij God en het Evangelie van Jezus te komen dan tot nu toe mogelijk leek.’

Ik zat op een vrijdagochtend iets na 8 uur in de studio van Groot Nieuws Radio. Of ik vragen wilde beantwoorden over kerkverlating. Het was tenslotte de start van het nieuwe kerkelijke seizoen. Ik probeerde het verhaal van ‘kerkverlating’ in de richting te duwen van ‘grensgangers’, omdat me dat een stuk zinvoller leek. Ineens was de tijd bijna voorbij en was daar die slotvraag: ‘Hoop je dat alle mensen die de kerk kwijtgeraakt zijn haar ook weer terugvinden?’ Ik haperde. Na een stilte zei ik eerlijk: ‘Nee, dat is niet wat ik hoop.’

Wat bezielt ze, gelovigen die het niet meer in de kerk vinden?

Het hoge woord was eruit. Het voelde ongemakkelijk, maar nu ‘ja’ zeggen, voelde als het in de steek laten van al die mensen die zich herkend hadden in mijn blog op Lazarus. Ik dacht aan de vele reacties en mails die ik persoonlijk kreeg. Verhalen van grensgangers en hun zoektocht.

Nee, ik hoop voor velen van hen níet dat ze terugkeren in een kerk zoals wij die kennen. Ik hoop veel meer dat de zoektocht van grensgangers zal leiden tot nieuwe dingen. Ik geloof namelijk dat het waardevol is dat er mensen zijn die zich bevinden in een grensgebied. En ik geloof wel zo diep in God dat ik ook geloof dat dingen niet voor niets gebeuren. Daarom ga ik door met de zoektocht: Wat bezielt ze, gelovigen die het niet meer in de kerk vinden, maar op adem komen en hun zoektocht buiten de kerkmuren vormgeven?

Ik heb na de vorige blog ook de vraag gekregen of dit wel nieuw is. Ja, dat gevoel heb ik wel. Niet van gisteren, maar wel nieuw als een recente ontwikkeling onder gelovigen. Wat ik merk is dat het zichtbaarder wordt en dat ik het vaker tegenkom dan twintig jaar terug. Mogelijk komt dat door mij, tegelijk bevestigen de reacties op mijn vorige blog waar het mij om gaat: het ‘verschijnsel’ wordt breed herkend door mensen die vervolgens ook iets van hun eigen verhaal delen.

Een context van post-christelijkheid

Diverse verhalen bevestigen hoezeer mensen zich in een grensgebied voelen zitten. Er is liefde voor de kerk, maar ook irritatie en gemis. Er is geloof en verlangen, maar het maakt onvoldoende ‘klik’ met het leven buiten die kerkmuren. Juist de betrokkenheid is iets wat mij fascineert en maakt dat ik me ben gaan verdiepen in de verhalen achter wat oppervlakkig gezien ‘afhaken van de kerk’ lijkt. Dit is toch een ander verhaal.

Je kunt je afvragen of het zo vreemd is. We komen kerkelijk gezien uit een tijd van verzuiling en homogeniteit. Tegelijk is dat echt al even geleden. Die effecten merk je in alles. Ook de kerk zelf zit in een overgangsperiode waarin opnieuw gezocht wordt naar identiteit en vitaliteit. Manieren en woorden uit een andere periode kunnen ineens hun lading verliezen. Zonder een oordeel te geven over tradities binnen kerken, is het grensgebied volgens mij iets wat iedereen kan merken. In een context van ‘post-christelijkheid’ zoeken kerken naar nieuwe vormen. En ontstaat er onrust door veranderingen. En verlaten intussen hele groepen de tent, omdat hun zoektocht niet meer matcht met de gemeente waar ze in zitten.

Ooit begon de kerk zelf als een grensgeval. Na eeuwen van salonfähigkeit wordt de kerk opnieuw marginaal. Is het zo vreemd als gelovigen intussen meer vrijheid voelen om zelf op zoektocht te gaan buiten de krakende en knarsende kaders van weleer?

Gevoelens van bevrijding en eenzaamheid

De waarde die ik hier zie, is het exploreren van het onbekende. We zijn op een voor de meesten van ons onbekend terrein aangekomen. Je voelt je tijdsreiziger en je ziet jezelf als onderdeel van de wereld waarin je opgroeit. Tegelijk groeide je op in een kerk waar taal en teken sterk vanuit het verleden bepaald zijn. De kerkmuren zijn tegelijkertijd meer dan ooit afgebrokkeld en grenzen raken geperforeerd.

Het grensgebied komt meer dan ooit binnen ons blikveld en we reageren daar verschillend op. De ‘typische grensganger’ lukt het niet meer om die spanning binnen de kaders aan te gaan. Hij stapt over de grenslijnen heen en laat aanvankelijk vooral veel los. Intussen gaat de zoektocht door. Iets wat voor anderen minder zichtbaar kan zijn. Ik voel in verhalen een stuk eenzaamheid dat zich beweegt tussen een bevrijdende solotocht en een gevoel van niet gezien en erkend worden. Intussen proef ik liefde voor God, bij alle diversiteit en verwarring die ik ook lees.

Een wereldmens met een hart voor Jezus

Is het ook kritisch? Ja, dat is het natuurlijk ook. Een kerk die als ‘bubbel’ wordt beleefd, als een plek waar discussies naar binnengericht zijn geraakt en waar de verbinding met elkaar én met de omgeving buiten de kerkmuren zoekraakt. Zoals iemand schreef: ‘De kerk vernieuwt zich vooral buiten de muren van kerkgebouwen.’ Ik zou zeggen: er wordt iets ervaren van ongelijktijdigheid in het zoekproces. Waar de een al uit allerlei kaders en kwesties is gestapt, is een meerderheid soms nog bezig met andere dingen.

Wat volgens mij het typerende is aan een deze positie van ‘grensganger’ is wat iemand zo verwoorde: ‘Ik ben een wereldmens met een hart voor Jezus, of een Jezusmens met een hart voor de wereld.’ En juist die combinatie levert meer dan voorheen een spanning op die op dit moment niet op te lossen is. Dat gaat dus over een kwetsbaar en kostbaar proces, en niet maar een modieuze golf van kerkkritiek.

Een groter verhaal dan wat de kerk voor het voetlicht brengt

Het tweede dat ik merk als tegenhanger voor de gedachte dat grensgangers vooral afhakers zijn is dit: in een heel aantal reacties tref ik aan wat ik ook in mijn eigen interviews met mensen heb ontdekt. Dat gaat niet zozeer over ‘twijfel’ of ‘ruimte’ nodig hebben of moeite met tradities zozeer. Het gaat meer om het verlangen naar een groter verhaal dan wat een bestaande kerk voor het voetlicht brengt. Meer van God in plaats van water bij de wijn dus. Wat bedoelen mensen dan?

Wat ik proef is de ervaring dat binnen bestaande gemeentes het soms te benauwd lijkt. Te klein en te beperkt. Discussies die de boventoon voeren, maar ook de houding van mensen en wat ze met elkaar belangrijk vinden. Zoals iemand zei: ‘God is groter dan een hokje.’ Dat kan gaan over verlangen naar het mysterie van God, zonder dat we het allemaal precies lijken te weten en met die waarheidsclaims juist te klein gaan spreken van God. Het kan ook gaan om een diep verlangen om meer het koninkrijk van God als centrale dynamiek te zien (in plaats van het in stand houden van de kerk). Ik hoor mensen verzuchten in gesprekken: ‘Het gaat om zoveel meer!’

Het verlangen naar Gods grootheid en zijn koninkrijk lijkt niet beantwoord te worden

Dat is opvallend, omdat je dezelfde woorden letterlijk van betrokken kerkgangers en voorgangers kunt horen. Nu zou je kunnen denken dat deze grensgangers het wel zullen vinden in meer evangelische of pinksterkringen. Niets is minder waar, als ik de verhalen lees. De zoektocht gaat nogal eens via alle afdelingen van Gods zichtbare kerk op aarde… Wat mij raakt, is dat het verlangen naar Gods grootheid en zijn koninkrijk niet beantwoord lijkt te worden in de ervaring van deze mensen. Tenminste niet binnen hun concrete setting van de kerk.

‘Ik ben een ander verhaal gaan geloven.’ Dat kan heftig klinken en soms kan dat ook heftig zijn. Daarmee is nog niet helder welk verhaal precies en of dat ‘betere verhaal’ niet ook juist binnen heel veel kerken gevonden kan worden. Het punt is vooral dat mensen zelf concluderen dat die combinatie niet meer goed werkt. Wat maakt dat dit niet lukt? Voor mij is díe vraag veel interessanter dan wat de winst is die geboekt wordt door ‘vrij’ te gaan zoeken en met God te leven zonder de directe verbondenheid van een geloofsgemeenschap.

Meer dan alleen ruimte om anders te mogen denken

Los van directe theologische topics die hier zullen spelen, is de rode draad volgens mij: God is groter dan de waarheden en denkkaders zoals wij die met elkaar delen in veel bestaande kerken. Het is niet alleen een verlangen naar ruimte om ‘anders’ te mogen denken, het is ook een verlangen om dichterbij God en het Evangelie van Jezus te komen dan tot nu toe mogelijk leek.

Hoe herkenbaar zijn deze twee elementen: leven en zoeken in het grensgebied van een nieuwe tijd en een veranderende cultuur én verlangen naar meer van God in je concrete dagelijkse leven? En een vraag erbij: hoe eenzaam is die zoektocht? Is dat altijd noodzakelijk of domweg het gevolg van je stap, of doe je het in een netwerk van reisgenoten die ook buiten de lijntjes kleuren?

32 reacties op “Kerkverlaters ‘afhakers’? Zo simpel ligt dat niet”

  1. Hoi Remmelt, wat weet je de vinger goed te leggen op een fragiele maar uiterst boeiende ontwikkeling. Vanuit gelovig perspectief zou ik juist niet proberen dijken aan te leggen, maar verwachting te hebben voor nieuwe vruchtbare grond wanneer de rivier buiten haar oevers treedt. Tegelijkertijd is er ook de zorg voor schade die kan ontstaan in mensenlevens, zowel bij de grensgangers als bij de mensen die geworteld zijn de geloofsvormen die niet langer meer lijken te volstaan. Maar dan, zoals je ook iemand citeert, God is groter. Misschien was dat op een bepaald moment een beetje teveel naar de achtergrond geraakt in de kerkpraktijk…

  2. Wat een prachtig stuk…..door omstandigheden geloven wij ook niet meer in de kerk…. maar des te meer is God….zou zo graag bij Hem op schoot kruipen met mijn tranen…..

  3. niet de vraag of de kerk zinvol is maar de vraag: bestaat God is voor mij De Vraag.
    die vraag heb ik mezelf vaak gesteld, betwijfeld, beworsteld.
    en helaas is de kerk (voor mij) hierbij niet behulpzaam geweest

    1. Misschien is de Alpha cursus iets voor je. Ik geef die zelf ook, samen met anderen. Daar kun je alles vragen, niets is fout, niets moet, alles mag.
      Daar worden al je vragen beantwoord.
      Ik heb ontdekt dat mensen niet in God geloven omdat ik zeg dat hij bestaat, omdat ik het zo goed kan verwoorden, maar omdat God zichzelf aan die persoon openbaart.
      Op dat moment gaan ze geloven dat God bestaat. En dan is het aan jou zelf. Wat doe je ermee. ?

  4. Ik heb in het lange verleden de kerk als een koude douche ervaren, ik ben toen ook niet meer gegaan, en schijnbaar vond de kerk dat ook prima, ik heb nooit een dominee of ouderling op bezoek gehad om eens te informeren wat er aan de hand zou kunnen zijn, ze wisten dat wel, maar ik heb daar geen steun ervaren, het heeft mij eerder gesterkt in het zoeken naar God, en heb Hem ook wel gevonden, ik ervaar nu een dagelijkse omgang met God, en zou mij ook geen leven zonder Hem meer kunnen voorstellen, bij Hem kan ik alles kwijt wat je bij mensen niet kwijt kunt, ik heb een vast vertroywen in God zoals een klein kind dat heeft in zijn of haar ouders.
    Ik woon inmiddels al 20 jaar in een andere woonplaats, en ga ook wel naar de kerk, maar de personlijke relatie met God vind ik heel belangrijk, Hij staat bij mij op nummer 1, en direct daaronder mijn gezin!

  5. Ik geloof dat God kerken op plaatsen laat zíjn zodat de mensen daar er voor elkaar zijn.
    Dat je elkaar kunt voeden in het geloof. En naar elkaar om kunt zien
    Dat de Heilige Geest daar werkt.
    Dat dat gegeven wordt door gezamenlijk gebed.
    Natuurlijk gebeuren er in de kerk ook dingen die niet mogen gebeuren. Daar moet over gesproken worden. En zonodig aangepakt worden.
    Hier over staan in de Bijbel ook regels.
    In de liefde die God ons geeft
    Behoud van de benadeelde en de degene die “verkeerd is”.
    Dus samen het lichaam van Gods gemeente zijn
    In de gemeente waarvan ik lid ben, proef ik dit

    1. Beste Joop, ik herken veel in je antwoord, maar als ik eerlijk ben benauwd het mij ook. Het is namelijk die zelfde kerk, die moeite heeft om buiten de kaders van dat saamhorigheid te kijken. Alle neuzen de zelfde kant op en als dat niet lukt, dan maar een Bijbeltekst, of een verkrampte verbindingsactiviteit gebaseerd op een Bijbeltekst. Terwijl ik me afvraag, of die grensganger daar op zit te wachten, discussiëren we vrolijk verder, onder het genot van een kopje koffie, hoe we die grensganger in de kerk kunnen krijgen en behouden, zonder te vragen wat zijn of haar behoefte zijn. Het grootste probleem hierbij is, dat we kijken vanuit een traditionele kerkgedachte, terwijl er om de kerk heen van alles gebeurt, zonder dat de gemiddelde kerkganger dit bemerkt, of bij voorbaat al er een mening over heeft, zonder naar de marge te kijken waar de grensganger zich in bevindt en wat er werkelijk zou aansluiten. Ofwel de grensganger als bekeringsobject en met vaak als doel, die zelfde grensganger zo snel mogelijk binnen de bestaande kaders van de kerk te krijgen, zonder dat we beseffen, dat het juist die zelfde kaders zijn die de kerk hebben laten leeglopen.

  6. Dag Remmelt,

    Wat erg als de heilzame boodschap van redding door Jezus Christus, die is gekruisigd en opgestaan niet meer herkend en geaccepteerd wordt door veel kerkgangers.

    Henk Karssenberg, Amersfoort

  7. Hallo, Remmelt,
    Dank je wel voor dit artikel. Een bij mij nog niet nader te omschrijven gevoel heb jij schitterend onder woorden gebracht. De waarheidsclaim binnen de gemeente waar je over schrijft heeft mij ertoe gebracht om (voorlopig) grensganger te worden.
    Ik zal dit artikel delen met andere grensgangers die ik ken.

  8. Wat erg mooi en respectvol geschreven. Heel herkenbaar voor mij. Gelukkig vind ik in mijn gezin en werk veel ‘sprankelingen’ van God waar ik bewust mee werk en blij van wordt. Dank je wel voor je woorden!

  9. Wat een goede en evenwichtige column. Eerlijk en ruimtebiedend aan vragen, die het volgen van Jezus en het herkennen en beleven van Zijn gemeente van vandaag, insluiten. Ik herken veel van wat je aanraakt en zie bovenal in jouw column een empathie en nieuwsgierigheid, waar ik in mee ga: het zien en geloven in een bewogen, liefdevolle God, die betrokken is met deze wereld; een God die zich laat kennen door Jezus Christus, mijn Heer.

  10. Dankjewel!
    Al jaren geen lid meer van een kerk….. krijg de kriebels van zo’n homogene groep….
    met ongeschreven regels…..
    Maar lig toch ook regelmatig met God overhoop,…… wil het allemaal begrijpen maar doe dat niet.
    Dat geeft frustratie… met de nodige emoties….

    1. Beste Hester, Wat herkenbaar wat je schrijft. Juist jou antwoord maakt je tot een grensganger, die zich door de kerk niet begrepen voelt, omdat geloof in kaders van de gevestigde orde geplaatst wordt. Toch blijf je zoeken naar God en worstel je met hem over o.a. zingeving en de daarbij behorende emoties. Toen ik dit las, moest ik denken aan het verhaal van Jakob. Ook hij worstelde met God, in het verhaal is dit wel heel letterlijk genomen, maar heeft eigenlijk een veel diepere betekenis. Het worstelen met God, de vragen die daarbij horen en de emotie die daarbij komt kijken, lees ik in dit verhaal tussen de regels door. Eigenlijk kun je wel zeggen, dat Jakob net zo’n grensganger was. Zelf ben ik ook zo’n grensganger, maar ben wel actief in een bestaande kerkstructuur. Juist omdat ik graag buiten de gevestigde kaders denk en werk, maakt het er niet makkelijker op, wat dan weer een behoorlijke worsteling, ook met God is, waarbij ik mezelf tegen kom. En juist jezelf tegen komen, tegen de grenzen aanlopen, dat geeft frustratie en maakt je worsteling met God compleet. Heb ik een duidelijk antwoord op? Nee, eigenlijk niet. Toch geloof ik dat God naar je kijkt en luistert naar al je vragen. Want bij hem zijn er geen gekke vragen. Wij kerkgangers geven eerder vreemde antwoorden, omdat we het denken te weten.

  11. Kun je de kerk loslaten en desondanks God vasthouden? Twijfel je? En wil je meer geloof? Zoek dan steun. Niet bij gelovigen, maar wel met gelovigen, die willen vasthouden aan de beloften van God.

    1. Wordt wel geplaatst, maar er zit vertraging tussen het plaatsen van een reactie en het verschijnen op de site. Dit zodat we de reacties die de fatsoensnormen overschrijden eruit kunnen filteren.

  12. Mooie zoektocht, ben benieuwd naar wat de toekomst voor je brengt.

    Nu ik al enige tijd kerkloos ben, merk ik hetzelfde op, er is zeker een soort van beweging gaande.
    Maar het gaat verder dan dat. Ik ben gaan zien dat zelfs het denken aan ‘christen’ zijn vraag tekens op roept. We zijn allemaal gelijk, dus waarom een naamkaartje er aan hangen. Ik ben gewoon mens die geloofd in God die alles is. Een naamkaartje creëert al weer een afstand tussen mens en christen.
    En die afstand word juist gevoeld.
    Zeker tussen mensen die naar een kerk gaan en mensen die dat niet doen.

    Al met al geloof ik steeds meer in de gedachte dat we straks met zijn allen op de wereld feest zullen vieren, en niemand verloren is. God is de vader van iedereen. En wij leven nu al in zijn koninkrijk, beter dan dat word het niet. Dat besef geeft dat we nu al volop kunnen genieten van hier en nu en van God.

    Die vier muren en dat dak, die hebben we alleen nog nodig voor als het regent

    Eelke

  13. Wat bezielt ze ? Het kan te maken hebben met onvrede in een Kerk. De manier van Preken. De roddelcultuur, haat, nijd, etc…. Onlangs een Preek gehoord die ik al tijden gemist had. De Preek had humor, was serieus, en men bleef er aand8ig naar luisteren. Zelfs zo dat je er thuis nog wel het 1 en ander van wist. Geen Preek waar continue met het vingertje gewezen werd. Dus het kan echt wel anders. Er hoeft trouwens geen sprake te zijn van afhakers maar het kunnen ook aanhakers zijn. Alleen beleefd men het Geloof op andere manieren. Soms kan je het met niet-Geloven beter vinden dan Soortgenoten, zegt ook niet altijd alles. Enige overeenkomst is dat je op Geloofsgebied elkaar (ook niet altijd met alles), kan vinden. Met het uitnodigen in een Kerk alleen kom je er niet. Het gaat over het omkijken naar elkaar, rekening houden met elkaar, erbij betrekken, informeren, luisterend oor bieden etc… Er is herstel nodig om weer te groeien en bloeien. Alleen dan. Mooi stukje.

  14. Van wegen mijn gezondheid ben ik even niet in de gemeente. Het wil dus niet zeggen dat ik dan het geloof gestopt heb. Tevens gaat het er ook om dat ik voorlopig geen heilige avondmaal mag vieren wegens bepaalde omstandigheden.Toch kom ik al jaren in het zelfde gemeente waar ik gewend ben geraakt. De gemeente is als familie voor mij. Jammer dat er bijna niemand even langs komt of een kaartje stuurt. Ik zelf geen zieken altijd kaartjes

    1. Wat vind ik dat naar Marina Lobelle. Maar vaak is dat de harde realiteit.
      Misschien moet je de oudsten, dominee, of ouderling, of wie dan ook van de leiding hierop attenderen.
      We leven zo in een ik-gerichte maatschappij, en ook dat IKvirus is in de kerk binnengeslopen. Heel veel sterkte en zegen.

  15. Iemand die zegt dat het allereerst om zijn persoonlijke relatie met Jezus gaat en dat de kerk nummer twee is moet zich realiseren dat het voor Jezus wel en andersom zou kunnen zijn.

  16. Herkenbaar zeg en bijzonder goed verwoord… Ik zou wel een netwerk willen ontdekken van medereizigers die buiten de lijntjes kleuren… Bestaat die?

  17. Gert-Jan, ik voel wat je denkt, maar ben het er toch niet helemaal mee eens. Ik persoonlijk denk dat “de” kerk zijn identiteit verloren heeft omdat wij niet meer weten wie wij zijn. Aan alle kanten wordt Gods Woord onderuit gehaald of verwaterd en veel kerken doen daar van harte aan mee. Veel menselijke regels, tradities en bedenksels hebben niets met de Bijbel te maken, terwijl men aan de andere kant doorschiet in het individualisme. Als wij ons maar goed voelen, als wij het maar leuk hebben, als het ons maar niet teveel kost. Terwijl het toch echt om God gaat en niet om ons! Jezus en de kerk zijn niet los te koppelen, het is Zijn Lichaam. Daarom geloof ik ook niet dat een christen zonder gemeente kan (tenzij men door ziekte oid niet kan komen). Er staat in de Bijbel dat wij geschapen zijn tot Gods eer, niet dat God ons moet behagen. Dit zie ik echter in veel kerken niet (meer)……

  18. Ikzelf ben kerkverlater, gelovend in de beloften van de God van de bijbel, dus zeker geen afhakers.
    Ik heb geen bezwaar tegen het gebruik van het woord grensganger in dit stukje om iets aan te duiden, maar voor mij hoeft het geen etiketje te worden. Dus van nu af aan niet meer gebruiken hė ?

  19. Mooi artikel!
    Het is wel zo dat kerken beperkend kunnen zijn. Maar kerken zijn vanuit hun oorsprong wel de plaatsen waar God kan werken. Dit is wat Jezus zegt na de belijdenis van de apostel Petrus in Mattheus 16. Op deze rots zal Ik Mijn Gemeente bouwen. Omdat Paulus vervolgens schrijft aan veel Gemeenten kunnen we concluderen dat Jezus het heeft over een groep mensen die hun geloof in Jezus samen belijden. Gods Geest is werkzaam in ieder kind van God maar in het bijzonder in een goede Gemeente. Een goede Gemeente kan alleen maar een Gemeente zijn waar Jezus centraal staat en Hij alleen. Wanneer u merkt dat dat niet zo is dan moeten we op zoek naar een Gemeente waar dit wel zo is. Ik moet sterk denken aan Opwekking 599: nog voordat je bestond, kende Hij je naam.
    De Kerk is de werkplaats van de Heilige Geest. Ik wens u allen een Gezegend weekend en een goede Zondag in een goede Gemeente van Jezus Christus.

  20. In God geloven zonder DE kerk is niet mogelijk. Tenminste als je de bijbel er op na slaat zal er een behoefte groeien om je geloof te delen te bouwen en aAn te vullen met andere christenen en zo samen God groot te maken. Ik geloof dus echt wel dat er de traditionele kerken niet altijd het juiste antwoord of juiste omgeving bieden maar helemaal geloven zonder een geloofsgemeenschap …? Nee daar geeft de bijbel een ander geluid.

  21. Beste Remmelt,

    Ik en velen met mij zijn tot de ontdekking gekomen dat geloof niet door een instituut buiten aan kan worden opgelegd. Het contact met God maak je van binnen, in je hart. Als je dat eenmaal ervaart dan voel je je niet alleen met God verbonden, maar met alle mensen. Dan doet het er ook niet meer toe welke religieuze stroming je volgt. Daar eindigt ook de strijd tussen religies. Als je innerlijk de verbinding met God niet ervaart dan heb je werk te doen; werk om de weg vrij te maken. Bidden en mediteren is daarvoor niet genoeg; daar moet je ook zelfonderzoek voor doen.

  22. Het is een goed artikel. Maar ik denk dat de oorzaak zit in het feit dat kerkleiders niet toegeven dat ze fouten hebben geaakt en nog steeds maken. Kerkverlaters hebben dat door. Dat heeft allemaal niks met God te maken, want dat is een heel ander verhaal.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *