READING

Dit is wat jíj kunt doen voor een betere wereld #k...

Dit is wat jíj kunt doen voor een betere wereld #klimaatverandering


Martine zet zich als duurzaamheidsdeskundige al jaren onvermoeibaar in voor het milieu. Het heeft namelijk wel degelijk zin om iets te doen. Misschien niet op wereldschaal, maar wel voor de boer die een betere prijs krijgt voor zijn koffie. Of dat specifieke bos dat wordt herplant.

We staan voor grote uitdagingen. Klimaatverandering is hierin een heel belangrijke, waar we niet alleen in de toekomst, maar nu al mee te maken hebben. Daarmee samenhangend is de teruggang in de biodiversiteit een grote uitdaging. Biodiversiteit is belangrijk, voor de natuur zelf, maar ook voor ons. We halen veel grondstoffen uit de natuur, voor ons voedsel, voor medicatie en dergelijke, maar ook kennis over natuurlijke processen waar we veel van kunnen leren (biomimicry).

De biodiversiteit loopt wereldwijd terug. Dat komt niet alleen door de verandering in het klimaat, maar ook door bijvoorbeeld stroperij, stedenbouw, wegen en landbouw, waardoor bossen en andere natuurgebieden verdwijnen en dieren en planten geen ruimte meer hebben om te overleven. De derde uitdaging is het voorzien in voldoende voedsel voor de groeiende wereldbevolking.

Een urgent probleem

Eerst wat cijfers. Veelal worden cijfers over het klimaat gerelateerd aan het begin van de industriële ontwikkeling. Daarvoor gaan we terug naar ongeveer 1850. Sommigen houden 1870 aan. Wat we zien is dat er sinds 1850 40% meer CO2 in de lucht zit. Het CO2 gehalte in de atmosfeer heeft altijd schommelingen gekend, maar de laatste 150 jaar is de stijging dusdanig dat je dit niet meer kan zien als ‘natuurlijke schommeling’. De mens heeft hier duidelijk invloed gehad op de toename van CO2. Door deze toename zien we een ‘versterkt broeikaseffect’ waardoor het nu al gemiddeld 0,9 graden warmer is dan in 1850.

In het Akkoord van Parijs in 2015 hebben de landen van de VN afgesproken om de temperatuur wereldwijd niet meer dan 2 graden Celsius te laten stijgen en liever nog niet meer dan 1,5 graad. We zijn dus al behoorlijk op weg naar die 1,5 graad, wat maar aangeeft hoe urgent het is om grote maatregelen te nemen om de broeikasgassen terug te dringen. Er gebeuren her en der al mooie dingen, maar het is bij lange na nog niet genoeg en ook niet snel genoeg. De wereldbevolking groeit en het welvaartsniveau eveneens. In 2015 bereikte de concentratie van CO2 dan ook 400 ppm, het hoogste niveau ooit gemeten. Werk aan de winkel, dus.

Het zijn juist de armen

Het is urgent. Nu al ondervinden veel mensen de gevolgen van klimaatverandering, en dat zijn met name de armen op deze wereld. We zien extreme droogtes of juist extreme waterval. Omdat tien procent van de wereldbevolking in laaggelegen kustgebieden woont, en omdat driekwart van alle grote steden aan de kust ligt, is toenemende zeespiegelstijging een van de grootste risico’s van klimaatverandering. We zien ook dat meer oogsten mislukken door droogte of juist overstromingen.

Daar komt nog bij dat bijvoorbeeld bij de droogte in Ethiopië in 2011 miljoenen hectaren grond verpacht waren aan investeerders uit binnen- en buitenland. Hierdoor werd de lokale bevolking ofwel verdreven van hun land, of hadden geen toegang tot de watervoorraden, die door de investeerders werden gebruikt. Dat houdt structurele armoede in stand. Als laatste zien we ook het aantal klimaatvluchtelingen toenemen, omdat ze geen mogelijkheid meer hebben om in hun levensonderhoud te voorzien.

Een ecologische schuld

Een nieuw begrip hierbij is ‘klimaatrechtvaardigheid’. Negenenveertig procent van alle CO2 uitstoot wordt veroorzaakt door de rijkste tien procent van de wereldbevolking. Veel van ons behoren tot die rijkste tien procent en dat maakt onze verantwoordelijkheid groter om ons in te zetten voor het klimaat. Ook de Paus gaat in zijn Laudato Si en in zijn lezingen in op de klimaatrechtvaardigheid. Van hem is de uitspraak: ‘Het Westen heeft een ecologische schuld uitstaan bij de arme landen.’ We zullen samen tot een oplossing moeten komen.

Ieder heeft hierin een rol. De overheid kan op alle niveaus, van internationaal tot lokaal, regelgeving maken waardoor we onszelf verplichten minder fossiele energie te gebruiken en andere maatregelen door te voeren. Bedrijven hebben de verantwoordelijkheid om hun bedrijf te verduurzamen. En zo ook de consument, wij dus. Als we kijken hoe de uitstoot van CO2 per huishouden in Nederland is verdeeld, ligt de grootste uitdaging bij ons voedsel.

Wat kun je doen?

Door te kiezen voor vlees, zuivel en voorbewerkte producten stoten we veel CO2 en methaan uit. De uitdaging hier is het eten van minder vlees en zuivel en vaker te kiezen voor onbewerkte, lokaal en duurzaam geproduceerde producten. De veehouderij heeft veel ruimte, energie en water nodig om te voorzien in de vraag naar vlees en zuivel. Hier is enorm veel klimaatwinst te behalen.

De op-een-na grootste bron van CO2 uitstoot in onze huishoudens is het vervoer. We rijden veel kilometers in benzine en dieselauto’s en ook het vliegverkeer neemt behoorlijk toe. We zullen vaker moeten kiezen voor openbaar vervoer en de fiets. Op de derde plaats staat ons energieverbruik. De grootste winst is isolatie, dus het verminderen van energiegebruik. Daarnaast kunnen we steeds gemakkelijker kiezen voor duurzame energiebronnen, zoals aardwarmte en zonnepanelen. De overige categorieën zijn vrije tijd, woninginrichting, kleding en persoonlijke verzorging. Voor al deze aankopen zijn duurzame opties beschikbaar.

We moeten we het alleen nog doen.

Keuzes waar we nauwelijks over nadenken

Gedragsverandering krijg je niet zomaar. Meer dan negentig procent van ons gedrag is gewoontegedrag. Keuzes waar we nauwelijks over nadenken. We kiezen gewoon de tandpasta die we altijd gebruiken. Toch zijn er situaties waardoor je opeens weer aan het denken wordt gezet om andere keuzes te maken. Ik noem er drie.

  1. De eerste is het schokeffect. We zien een documentaire over gletsjers die verdwijnen, of het plastic in de maag van dode vogels en we realiseren ons opeens dat er een link is met ons consumptiegedrag. Dat is een moment om opnieuw je keuzes te doordenken en op zoek te gaan naar duurzame alternatieven.
  2. De tweede is het zien van goede voorbeelden. Zien dat het kan, duurzaam leven. Ons gezin is afgelopen jaar verhuisd naar een ecowijk waar we energieneutrale woningen hebben. Regelmatig houden we Open Dagen, om mensen te inspireren en te laten zien dat het kan. Dat helpt mensen vaak over een drempel om het ook te doen.
  3. De derde zijn de zogenaamde ‘life-events’, zoals het krijgen van een kind. Je bedenkt opeens dat je kind gemiddeld zo’n tachtig jaar zal leven en je vraagt je af op wat voor aarde dat is. Dat maakt mensen ook vaak open voor een andere leefstijl.

Door de bomen het bos zien

De volgende stappen zijn het weten, willen en kunnen. Je hebt de juiste informatie nodig. Inmiddels is er zoveel informatie op internet te vinden, dat het soms lastig is door de bomen het bos te zien. Daarom is het belangrijk te weten waar je de juiste informatie kunt vinden. Een discussie over de juiste feiten kan mensen soms ook weerhouden om tot daden over te gaan. Onnodige onenigheid noemt Christiaan Hogenhuis dat in zijn boek De ceder en de saxofoon. Maar zelfs al zou je op de vraag of menselijk gedrag bijdraagt aan de stijging van CO2 in de atmosfeer voor negentig procent overtuigd zijn, is dat niet voldoende reden om er iets aan te doen?

Vervolgens komt het willen. We hebben allemaal ja-maars die ons weerhouden om in actie te komen. Ja maar, wat heeft het voor zin als ik in mijn eentje wat doe? Ja maar, dan moet ik naar allemaal verschillende winkels. Veel van deze ja-maars zijn te weerleggen, als je echt duurzaam wilt consumeren. Het heeft wel degelijk zin als je iets doet. Misschien niet voor de grote wereldproblematiek, maar wel voor die specifieke boer die een betere prijs krijgt voor zijn koffie. Of dat specifieke bos dat wordt herplant, omdat je FSC-hout koopt. En waar een wil is, is een weg om ook de juiste winkels te vinden. Internet is hierbij wederom een goede bron om informatie in te winnen.

Uit overtuiging kiezen en dan ook volhouden

Belangrijk is vooral te luisteren naar de stem van binnen. Wat wil je echt? Als je consumenten vraagt of ze diervriendelijk vlees willen, zegt vrijwel iedereen ja. In de winkel kiest echter nog altijd een groot deel voor zo goedkoop mogelijk. Dus luister naar wat je wilt en handel er ook naar. Het kunnen gaat over de mogelijkheden die je hebt. Veel producten zijn niet alleen in winkels, maar ook via internet te koop. Daar is dus een drempel weggenomen (al leidt al het transport van busjes die het vervolgens thuis bezorgen wel voor de nodige extra uitstoot).

Wat eveneens helpt bij het kunnen, is zien dat iets kan. Dus het zien van goede voorbeelden. Ieder jaar zijn er Open Dagen bij duurzame huizen, duurzame boerderijen en andere bedrijven die duurzaam werken. Maak er gebruik van en laat je inspireren. Want er kan heel veel!

Het allerlaatste punt bij gedragsverandering is het volhouden. Als je eenmaal de keus hebt gemaakt voor duurzame consumptie en groene energie, kan het nieuw gewoontegedrag worden. Dat is handig, omdat je er niet meer over na hoeft te denken. Maar duurzaam leven vraagt wel wat van je, omdat het nog altijd afwijkt van wat ‘normaal’ is. Daarom is het goed om je keuzes diep te verankeren en te koppelen aan je waarden, dat wat je echt belangrijk vindt in het leven. En je hebt andere mensen nodig om samen mee te sparren, te reflecteren en ideeën uit te wisselen.

Ik wens ieder veel inspiratie toe om vanuit je waarden en overtuiging je in te zetten voor een duurzame en eerlijke wereld.


Dit is een ingekorte versie van de lezing die Dr Martine Vonk gaf afgelopen zaterdag 7 oktober op de Groene kerken dag in Amersfoort, een initiatief van Kerk in Actie en Tear. 

Over duurzaam leven schreef Martine eerder dit jaar het praktische boekje Genieten van Genoeg.



  1. Kobus

    17 oktober

    Het zijn vn. de armen die getroffen worden maar ook (naast Amerika), Europa loopt kans getroffen te worden. Kijk onlangs maar naar Ierland, het komt steeds meer dichterbij. In nederland zijn al kleine windhoosjes (tot grote hoosbuien) merkbaar. Dit zal de komende jaren alleen maar meer gaan toenemen. ik denk dat dit onomkeerbaar is. Dit hebben wij de afgelopen jaren zelf in de hand gewerkt. En het vele plastic in zee, is ook niet meer te overzien. Daarbij ook de bomenkap die maar blijft doorgaan, notabene de longen van deze aarde. Vroeger wist je wanneer het zomer en winter was, tegenwoordig zie je steeds meer verschuivingen. De o.a. rampen, armoede, hongersnoden zullen steeds meer gaan vergen en toenemen.

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *