Jezus’ antwoord op Burn the Witch van Radiohead

Daan vindt het een beetje eng, maar nu zijn 3 grote liefdes elkaar lijken te raken, waagt hij zich toch aan dit stuk. Over Burn the Witch van Radiohead, antropoloog René Girard en Jezus.

Dit blogje is riskant. Ik ben groot liefhebber van de muziek van Radiohead én enorm geboeid door de ideeën van antropoloog René Girard over het zondebokmechanisme. Toen Radiohead op 3 mei zijn single Burn the Witch uitbracht met bijbehorende clip, kon ik mijn enthousiasme niet meer bedwingen. Het viel niet alleen mij op, maar ook bijvoorbeeld de Amerikaanse pastor Brian Zahnd, die twitterde:

It’s like Radiohead has been reading René Girard – sacrifice at the dark heart of civilization.

Nu kunnen zowel Radioheadfans als Girardianen wat opdringerig zijn met hun obsessie. Ik zou met dit blogje de eerste groep tegen me in het harnas kunnen jagen door te veel betekenis te leggen in de muziek en de tweede groep zou boos op me kunnen worden doordat ik Girard net niet helemaal recht doe. Mochten beide groepen zich tegen me keren, is dat ergens wel grappig en toepasselijk bij dit stukje. Maar liever win ik de zieltjes van beide groepen, natuurlijk.

We kunnen niet zonder imitatie

René Girard, Radiohead en Jezus: ik ga ze in dit blog dus aan elkaar koppelen. Ik begin bij Girard: om zijn werk goed te vatten, moeten we eerst kijken naar wat volgens hem de oorsprong van menselijke rivaliteit en jaloezie en geweld is: mimetische begeerte. Dat werd door cabaretier Herman Finkers in zijn afgelopen oudejaarsconference heel mooi verwoord:

Wat van jezelf is, waardeer je toch meer. Het is misschien niet goed, maar ik heb het zelf ook hoor. Zo vind ik mijn tuin mooier ingericht dan die van mijn buurman. En ik vind mijn cd-verzameling smaakvoller dan die van de buurman. En ik vind mijn buurvrouw leuker dan die… van de buurman.
En opeens dacht ik: ‘Maar dat is het!’ Als we nou allemaal ons buurland leuker gaan vinden dan het buurland van het land naast ons, dan zijn we er toch?

Mensen zijn imiterende wezens. Hoe individualistisch en onafhankelijk we ook denken te zijn, onbewust en minder onbewust nemen we elkaars gedrag en opvattingen over. Girard ging nog een stap verder en was vooral geïnteresseerd in hoe mensen zelfs geneigd zijn elkaars verlangens te imiteren: dat is mimetische begeerte.

Een klassiek voorbeeld van hoe mimetische begeerte werkt, is de speelkamer die barst van het speelgoed, maar waar de kinderen allemaal met die ene tractor of die ene pop willen spelen.

Mensen willen wat andere mensen willen. Mimetische begeerte leidt dus maar al te vaak tot rivaliteit en geweld. De een imiteert het verlangen van de ander en de ander imiteert de imitatie van de een, totdat de zaak goed escaleert. Beschavingen kunnen namelijk niet zonder imitatie; door te imiteren leren we bijvoorbeeld het spreken van een taal. Daarom is er uiteindelijk geen ontsnappen aan rivaliteit en geweld.

De zondebok zorgt voor vrede

Maar hoe houd je dan een gemeenschap bij elkaar als mimetische begeerte iedereen tot rivalen maakt? Volgens Girard is de oplossing al vroeg in de geschiedenis van de mensheid gevonden: je wijst een zondebok aan. Zolang het geweld, dat de gemeenschap tot op het bot verdeelt, collectief gericht wordt op een enkel individu of bepaalde groep, zal er vrede en harmonie zijn. Dit zondebokmechanisme ligt volgens Girard ook ten grondslag aan de aan offercultussen, mythes en religies.

Met die kennis van Girard in ons achterhoofd gaan we naar Burn the Witch van Radiohead.

Red crosses on wooden doors
And if you float you burn
Loose talk around tables
 

Abandon all reason
Avoid all eye contact

Do not react
Shoot the messengers

This is a low flying panic attack
Sing the song of sixpence that goes

Burn the witch
Burn the witch


De clip bij dit liedje is een mooie illustratie van het zondebokmechanisme. De video begint en eindigt met een vrolijk fluitend vogeltje en verder zijn we getuige van een vredig dorpje met gelukkige mensen, waar tegelijkertijd een galg klaargezet wordt, een groep gemaskerde zwaardvechters een rituele dans uitvoert rondom een vastgebonden vrouw en uiteindelijk de hele gemeenschap lachend naar de camera zwaait terwijl er op de achtergrond een man verbrand wordt: de zondebok.

Dat zondebokmechanisme kan overigens ook heel subtiel werken. Vorige week zondag zag ik hoe de toon tussen Feyenoord- en PSV-supporters ineens van vijandelijk naar vriendschappelijk veranderde. Ik las zelfs op Facebook hoe een PSV-supporter blijer was met het verlies van Ajax, dan met de winst van PSV. Met het hebben van een gezamenlijke vijand, is het makkelijk vrienden worden.

Dat laatste deed me weer denken aan wat er gebeurde bij de executie van Jezus:

Op die dag werden Herodes en Pilatus vrienden, terwijl ze altijd elkaars vijanden waren geweest.
Lucas 23: 12

Girard werkte zijn theorie over het zondebokmechanisme uit in zijn boek La Violence et le sacré (God en geweld) In zijn latere werk kwam hij uit de kast als christen. Girard ontdekte namelijk de Bijbel als antimythe: een boek geschreven vanuit het perspectief van de zondebok, waar de slaven de geschiedenis schrijven en waarin het onschuldige slachtoffer een stem krijgt. De climax van deze ontmaskering van het zondebokmechanisme vindt plaats in het verhaal van Jezus. Hier is God zelf de zondebok geworden.

Denk niet dat ik gekomen ben om op aarde vrede te brengen. Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard. Want ik kom een wig drijven tussen een man en zijn vader, tussen een dochter en haar moeder en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder; de vijanden van hun mensen zijn hun eigen huisgenoten.
– Jezus
(Matteüs 10: 34-36)

Sympathie voor slachtoffers

Het zondebokmechanisme werkt alleen als de gemeenschap daadwerkelijk in de schuld van de zondebok gelooft. Dit geloof wordt door de Bijbel gesloopt. Volgens Girard heeft de inspiratie van de Bijbel en het evangelie tot gevolg dat er in onze cultuur een opvallende sympathie voor slachtoffers bestaat, die ooit ondenkbaar was. Het idee dat mensen geneigd zijn zondebokken uit te zoeken is ons bekend, we zijn er nu alert en kritisch op, of het nou in de politiek of popmuziek is. Hierdoor werkt dat zondebokmechanisme dus niet meer zo goed als vroeger. De gevreesde verdeeldheid en rivaliteit die we vroeger kwijtraakten door ons tegen de zondebok te keren, is terug van weggeweest. Is dit het zwaard dat Jezus kwam brengen? Waar vroeger de zondebok de oplossing was voor mimetische rivaliteit, rivaliseren mensen nu over wie er de echte zondebok is. Metamimesis!

Maar laten we eerlijk zijn: natuurlijk hebben we vandaag nog onze zondebokken. Bovendien heeft de kerk er ook vrolijk aan meegedaan, getuige antisemitisme, heksenjachten en kruistochten. Wie zijn het vandaag? En wat maakt het zo moeilijk om dit zondebokmechanisme helemaal uit de wereld te bannen? Ik denk dat het te maken heeft met de radicaliteit van de weg van Jezus.

Jezus imiteren

Jezus herdefinieert wat het is om een gemeenschap te vormen. In de woorden van de Benedictijnse monnik Andrew Marr:

‘Het volgen van Jezus betekent een pleitbezorger worden van al Gods mensen. God sluit niemand uit van het Koninkrijk. Echter, we kunnen onszelf uitsluiten door anderen uit te sluiten.’

Jezus roept op tot een nieuwe mimesis, om hem te imiteren en te verlangen naar het koninkrijk waar hij naar verlangt. Hij was reëel over de consequenties van deze weg. Met het liefhebben van je vijand, maak je niet per se vrienden.

Je kunt als zondebok eindigen. Burn the witch!

 

 

4 reacties op “Jezus’ antwoord op Burn the Witch van Radiohead”

  1. Goed stuk! Ik deel dezelfde passies (Radiohead, Girard en Jezus) en je hebt me niet tegen je in het harnas gejaagd 🙂

  2. Goed stuk! Ik deel dezelfde passies (Radiohead, Girard en Jezus) en je hebt me niet tegen je in het harnas gejaagd 🙂

  3. Feyenoord was na zo’n 18 jaar eens Kampioen ? Misschien dat het nu weer zo’n 18 jaar ? gaat duren eer dat ze weer Kampioen gaan worden. En dit is zooooo slopend bij deze Club. Is dit Liefde voor Feyenoord ? Ik denk eerder aan teleurstelling op teleurstelling.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *