Peter Collins

Wil de echte Luther nu dan eindelijk opstaan?

De Lazarusgalerij met nieuwe Luthers is compleet. Maar niet als het aan Alain ligt. Hij vraagt zich af of je het überhaupt wel moet willen, die nieuwe Luther vinden.

We komen aan het einde van de Lutherweek op Lazarus. Het was een interessante proeverij, waarbij de bloggers ons lekker maakten voor hun eigen geloofsheld. Intussen leerden we daardoor de motivaties van die Lazarus-schrijvers zelf ook weer beter kennen. Mooi is dat: als je iemand vraagt om een hedendaagse Luther te noemen, komt daar geen studeerkamertheoloog uit, maar een persoonlijk voorbeeld.

Een nogal katholieke lijstje

Rikko en Daan zijn in hun eigen theologische werk heel drastisch gevormd door de helden die zij op een voetstuk plaatsen, terwijl Elsa en Jan zelfs bijna over een bevrijding spreken. Hetzelfde geldt voor de meest academische van het stel, Tom Wright. Heel terecht noemt Reinier als zijn pluspunt dat Wright nooit vervreemd is geraakt van de ‘gewone kerkmensen’. Theologen verdienen pas een standbeeld als ze mensen in hun hart kunnen raken, niet als ze alleen maar toppers zijn in Hebreeuws of Dogmatiek of Kerkgeschiedenis.

Er is nog meer dat de genoemde hervormers bindt aan Maarten Luther. Allemaal kwamen ze als geroepen voor het christendom, of in ieder geval voor de auteur die hun portret hier in de eregalerij hing. Ze hebben de kracht om je geloof uit een impasse te halen. Ze durven creatief te spelen met de geijkte genres, woorden en vormen. Zo belanden ze nog weleens ver van hun heimat – hoe wil je het ook anders, met een kerkelijke voorvader die graag op kerkdeuren timmerde. Zo hebben wij de geseculariseerde theoloog Peter Rollins, maar ook juist Dorothy Day, die de omgekeerde weg bewandelde. En Richard Rohr en Henri Nouwen, want het is ironisch genoeg toch een vrij katholieke lijst geworden.

Zijn gelijke is in de kerk nooit meer gezien

Wat alle genoemde nieuwe Luthers tenslotte ook gemeenschappelijk hebben, is dat ze niet de nieuwe Luther zijn. Over 500 jaar zijn ze vergeten, of een ongevaarlijke voetnoot in de geschiedenis. Daar ga ik verder niets onaardigs over zeggen, en dat hoeft ook niet, want het lijkt me zelf-evident. Maarten Luther was geen vrome vaderfiguur (je moet er toch niet aan denken dat je z’n kind bent!), maar een revolutionair die de tijdgeest op z’n kop zette. Wat Luther 500 jaar geleden in gang zette, heeft nog altijd gevolgen voor ons allemaal.

Het maakt bijvoorbeeld uit of je land overwegend luthers, rooms of calvinistisch is. Dat is merkbaar, en het komt voort uit ideologische en politieke oorlogen die min of meer samenhingen met Luthers gedachtengoed. Dat iedereen de Bijbel nu kan lezen, hebben we te danken aan Luther en zijn generatie. Deze mensen lieten de heilige teksten voor het eerst in de volkstaal zetten via het nieuwe medium van hun tijd, de boekdrukkunst. Zo democratiseerden zij het christendom in een ongekende mate. Luther gaf dreunen aan het kerkelijke gezag die nu nog steeds nagalmen. Zijn gelijke is in de kerk nooit meer gezien.

En de nieuwe Luther is…

Toch doe ik drie suggesties. Bij wie zie je nog een beetje Luther terug, wie verandert onze goden en onze samenleving en geeft de macht meer aan het volk?

Martin Luther King

In mijn lijstje komt maar één prominente kerkleider voor. Uitgerekend een man die vernoemd is naar Maarten Luther heeft de grootste kans om over 500 jaar nog beroemd te zijn. Net als de reformator is hij het gezicht geworden van een brede, wereldwijde beweging met blijvende impact op de mensheid. Net als de reformator vroeg hij zich af waarom sommige mensen werden kleingehouden door het centrale gezag. En hoe men dat kon rijmen met het geloof dat Gods vrijheid er voor álle mensen is.

Dr. Martin Luther King was een domineeszoon die op z’n dertiende de opstanding van Jezus ontkende, maar later ook ging inzien dat de Bijbel veel belangrijke waarden bevat. Het christendom inspireerde King tot een onvermoeibare strijd voor burgerrechten. Tegelijk zorgde het ervoor dat hij de witte medemens niet ging haten, en dreef het hem tot geweldloos verzet. Het geloof gaf uiting aan zijn innerlijke drive om de mensheid in godsnaam te dienen. Uiteindelijk stierf hij er zelfs voor, hoe Jezus wil je het hebben?

Er is een wereld vóór en een wereld na Martin Luther King. Hij zette een stempel op de westerse cultuur en redt de reputatie van de 20ste-eeuwse kerk. Maarten Luther mag in z’n handjes knijpen dat hij naamgenoot van King is.

Ons eigen pakketje zingeving

Oprah Winfrey

Wie bepaalt er nou écht wat we geloven? Wie is de grootste religieuze influencer van onze tijd? Nou, dat is dus allang geen theoloog meer. Maarten Luther trok de geloofsbeleving van het kerkelijk gezag naar de persoonlijke huiskamer. Overal massa gedrukte Duitstalige bijbeltjes. Voortaan had elke ketter z’n eigen letter. Anno 2017 stellen we ons eigen pakketje met zingeving samen aan de hand van wat de massamedia ons voorschotelen. En dan kom je al gauw bij Oprah terecht.

In het Lazarus-lijstje noemt Jan Wolsheimer de naam van Henri Nouwen. Die kreeg laatst, dankzij het nieuwste boek van Hillary Clinton, wat aandacht in De Wereld Draait Door. Tafelgast Fidan Ekiz bevestigde nog even zijn relevantie: er staat een quote van Henri Nouwen op de website van Oprah Winfrey. Als zij het tipt, dan deugt het – en verkoopt het. Zo verleende Oprah al matronage aan talloze populaire zingevers als Rob Bell, Brené Brown en Eckhart Tolle. Christianity Today zag het 15 jaar geleden scherp: ‘With a congregation of 22 million viewers, Oprah Winfrey has become one of the most influential spiritual leaders in America.’

Vijf eeuwen na Luther gaf Oprah ons de biecht terug. Ze preekt een religie van positivisme, van zelfhulpboeken en hyperpersoonlijke spiritualiteit. Ze heeft een ongekende invloed op het internationale gesprek. Ze weet al dertig jaar lang als geen ander hoe je de media kunt inzetten om een beweging in gang te zetten. De emancipatie van LHBT’ers, het doorbreken van vele andere taboes en de overwinning van Obama: allemaal hangen ze samen met deze vrouw. Historici zullen het met terugwerkende kracht des te meer beseffen. It’s the Church of O, stupid!

Het gezicht van de Amerikaanse machtsverdeling in onze tijdgeest

Donald Trump

Oh ja, dat vind je jammer hè? We waren net zo lekker een reformatiemaandje lang helden aan het vereren. Kom ik met Trump aan, als nieuwe Luther. Maar ja,  ik lees over Maarten Luther als een echte marketingman die overal z’n naam vermeld wilde zien. Hoogst regelmatig in scheldkanonnades verviel. De elite graag wilde bashen en de gewone man wilde aanspreken. Vrouwen net iets minder vond. Bovendien nogal een lul kon zijn voor hele bevolkingsgroepen en daarmee een generatie nazi’s inspireerde. Welnu… ik kan niet anders.

Net als Oprah heeft Donald Trump het mensbeeld en de waarden van het hedendaagse westen mede gevormd. Hij sacraliseerde het kapitalisme als een seculiere manier om je ‘vaste burcht’ te bouwen. Met zijn enorme imperium van media, bedrijven en vastgoed staat Trump symbool voor dé geslaagde Amerikaan. Dat werd bekroond met een presidentschap. Donald Trump is het gezicht van de Amerikaanse machtsverdeling in onze tijdgeest: wie de media en het grote geld domineert, heeft het volk in handen.

Daarnaast kun je er niet omheen dat Donald Trump ook een bijdrage levert aan de theologie. Hij zal herinnerd worden als iemand die de kerk extra ruimte gaf. Maar wel op voorwaarde dat ze trouwde met nationalisme, welvaartsprediking en rechts-conservatisme.

Mensen kunnen alle kanten op met je historische erfenis

Laten we deze extra drie Luthers niet in de galerij van Lazarus hangen. Voor hen is er een prominente plek in de geschiedenisboeken. Op deze website zetten we bescheidener inspirators in het zonnetje. Misschien is dat ook beter. Als de 500-jarige herdenking van Maarten Luther ons één ding geleerd heeft, is het wel dat mensen alle kanten op kunnen met je historische erfenis. Foute clubs gaan gretig met je aan de haal. Je wordt geïdealiseerd, tot heilige gestold, en tegelijk door de mangel gehaald en op al je persoonlijke zwakten afgerekend. Geen mens kan de druk aan om 500 jaar lang wereldwijd herdacht te worden.

Bovendien zit de wereld niet altijd te wachten op dynamietstaven, maar meer op groepen bevlogen mensen die alles geven om het vuur van de mooiste tradities brandend te houden.

Illustratie: Wijtze Valkema

Eén reactie op “Wil de echte Luther nu dan eindelijk opstaan?”

  1. Trump plaatsen naast Luther. Boeiend!!
    Misschien zijn we allemaal te braaf en zou “meer Trump” het christendom goed doen… Ik heb het dan over zijn manier van werken, niet over zijn ideeën…

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *