‘Als de kerk zich alleen nog richt op ‘een manier van leven’ gaat het christendom niet overleven’

William zag het filmpje waarin Brian McLaren zijn visie gaf op de kerk. Daarin benadrukte de Amerikaan dat hij vond dat kerken zich moeten richten op een manier van leven. Maar volgens William gaat het christendom met die focus alleen niet overleven… 

Dominus noster Christus veritatem se, non consuetudinem, cognominavit. – Christus heeft zichzelf de waarheid, niet de gewoonte genoemd.

Deze zin is afkomstig van kerkvader Tertullianus en staat geciteerd in De kern van ons geloof van Jozeph Ratzinger. De emeritus paus schreef het boek in 1967, lang voordat hij Johannes Paulus II zou opvolgen in het Vaticaan. Ik moest eraan denken toen ik Brian McLaren in Lazarus 7keer7 tour hoorde spreken over de toekomst van de kerk.

‘Ik hoop dat de kerk van de toekomst niet focust op geloofssystemen, maar op een manier van leven’, zei McLaren. Amen! Voor iedereen die dagelijks worstelt met de christelijke dogmatiek – mijzelf meegerekend – klinkt dit zeer verleidelijk. Minder denken en lullen, meer doen en leven. En je niet buitengesloten voelen als de ‘Drie-enig God die één in wezen zijt’ je wereldvreemd in de oren gaat klinken. Ik ben geneigd het te slikken als zoete koek. Doe mij inderdaad maar zo’n kerk! En toch… Zal de focusverschuiving die McLaren voorstelt de kerk werkelijk redden van fundamentalisme enerzijds en nihilistisch materialisme anderzijds? Een way of life, is dat het antwoord?

Een verfijnd doen zonder denken

Terug naar het boek van Ratzinger. Wat christenen onderscheidde van de antieke godsdiensten, was juist dat zij kozen tégen een manier van leven zonder meer. In de Oudheid was een onoverbrugbare kloof ontstaan tussen filosofie en godsdienst, denken en doen. De Onbewogen Beweger van Aristoteles raakte zo ver verwijderd van de Griekse oppergod Zeus, dat de laatste en diens goddelijke huishouden achterbleven zonder enig fundament. Godsdienst werd verdreven tot het nostalgische domein van de mythe en was nog slechts een institutio vitae, een levenshouding zonder waarheid.

Zo hadden de Romeinen hun consuetudo Romano, een geheel van gedragingen, verhoudingen en ceremonieën die tot zelfgenoegzame norm werd verheven. Doen zonder denken, en allemaal zeer verfijnd. Helaas heeft de in mythes gehulde Romeinse levensstijl de tand des tijds niet doorstaan.
Het christendom wel. Hoe? Omdat het een eenheid wist te herstellen tussen waarheid en godsdienst, tussen filosofie en handelen. Omdat het niet louter ‘gewoonte’ verkondigde, maar een in logos gefundeerd leven. Nogmaals, Christus noemde zichzelf niet de Gewoonte, maar de Waarheid die doet leven. De onmythologische God van de filosofen (en de profeten), die hooguit een hypothetische functie had, werd door de vroege christenen naar de mens en het dagelijks leven gehaald.

Is Ratzinger niet een beetje bevooroordeeld in deze opvatting? Hij is toch gewoon uit op machtsbehoud van het Vaticaanse patriarchaat? Opmerkelijk is dat hij deze theorie echter deelt bij monde van twee van de grootste protestantse theologen, Schleiermacher en diens felste tegenstander Barth, die beiden hun eigen issues hadden met alles wat riekt naar religie.

Moet het christendom vooral een lifestyle zijn?

Natuurlijk bestaat er een oneindige spanning tussen dogma’s of geloofssystemen en een concrete levensvorm. McLaren lost deze spanning op door te kiezen voor praxis. Deze zuiveringstijd van het secularisme zou ons duidelijk moeten maken waar het christelijk geloof nu werkelijk om draait, namelijk om doen! Ratzinger kiest als katholiek daarentegen voor verbinding tussen die twee elementen die het christendom zo ‘eigen’ maken.

Wat betreft methoden om een godsdienst te redden van het verval is er overigens niets nieuws onder de zon. De pogingen van christenen om te overleven in het postmoderne moeras lijken verdacht veel op die van de antieke godsdienstbeoefenaars. Ratzinger onderscheidt twee tendensen. De eerste is een afkeer van elke theoretische waarheid en een vlucht naar natuur en levensstijl. De tweede is wat hij het ‘allesverklarende christendom’ noemt, de neiging om alles wat maar aanstootgevend is aan het geloof glad te strijken en weg te verklaren. In het verhaal van McLaren proef ik ze beide.

De vraag is nu: kan het christendom overleven als ze wordt teruggebracht tot een ‘manier van leven’? Dreigt het dan niet uiteen te vallen in een gefragmenteerde chaos van allemaal zelfgenoegzame clubjes met een gezamenlijke lifestyle? Is het unieke van het geloof niet juist dat ze mensen met heel verschillende manieren van leven met elkaar verbindt? Is dat niet enkel mogelijk als er zoiets bestaat als een geloofssysteem en dogmatiek – oftewel, een gemeenschappelijk kader?

Het christendom als manier van leven kan een leeg omhulsel worden

Nogmaals, ik ken de worsteling met de dogmatiek. Een jaar of twee geleden keek na jarenlang avonturieren in christelijke jeugdclubs en een christelijke studentenvereniging eens eerlijk in de spiegel en moest ik aan God en mijzelf toegeven dat de hele geloofsbelijdenis mij werkelijk niets meer te zeggen had. Het was een geheel aan holle frasen geworden, met hooguit een echo van nostalgie en heimwee.

De spanning tussen credo (belijdenis) en individueel geloof is echter heel natuurlijk. Mijn ik – ‘ieder zijn eigen ik, dat absoluut en totaal gescheiden is van het ik van ieder ander’ – valt volgens Ratzinger niet zomaar samen met het ik van het ‘Ik geloof in…’ Het laatste is immers gevormd door vele generaties die voor mij, overtuigd of twijfelend, die woorden hebben uitgesproken. Door je individuele ik te voegen in het ik van het credo, voeg je jezelf in het wij van de kerk. Als je een geloofssysteem iets over je leven laat zeggen, betekent dat volgens Ratzinger altijd een sprong in het diepe. Het betekent uit jezelf treden, jezelf omkeren naar het totaal Andere, dat wat je niet zelf bedacht hebt, maar wat zich in de tijd heeft gevormd als goddelijke openbaring.

Om het nog wat scherper te zeggen: als de kerk enkel focust op een ‘manier van leven’, dan kan dat een bedreiging vormen voor de gemeenschap en dan dreigt ze overgeleverd te worden aan de grillen van gewoonte en persoonlijke smaak. Het christendom wordt dan een nauwelijks uniek product op de bonte lifestyle markt. Ze is daar misschien wel beter verkoopbaar, maar vervlakking ligt op de loer. Als het christendom enkel nog als manier van leven wordt overgedragen, zonder systematische bezinning op haar fundament, dan bestaat de mogelijkheid dat ze langzaam vergeet waar ze vandaan komt. Wat dan blijft is een even leeg omhulsel als de consuetudo Romano, een doen zonder denken, dat de val van een rijk en het einde van een tijdperk niet zal overleven.

Laat ik ook duidelijk zijn over het andere uiterste: een geloofssysteem zonder manier van leven is een dode letter. Het christelijke leven dient een antwoord te zijn op de geloofsartikelen. Een geloofssysteem kan ook nooit als totaliteit worden beschouwd. De geloofsbelijdenis heet in de Katholieke traditie niet voor niets symbolum, dat komt van symballein, wat ‘bijeenbrengen’ betekent. Het symbolum is geen compleet geheel, maar wijst op het Andere waarmee het een eenheid kan vormen. Dit geldt in wezen voor iedere systematische geloofsstelling. Het omvat nooit de totaliteit van de Waarheid, maar het verwoord een verlangen naar eenheid met God en medegelovigen. Dogmatiek is dus altijd een halve waarheid.

God laat zich lastig tot praxis reduceren…

De tijd waarin Ratzinger De kern van ons geloof schreef zegt veel over onze huidige zoektocht naar een progressief en levend christendom. De kerk had een nieuw stokpaardje, de populaire bevrijdingstheologie, en omarmde een nieuwe filosofie, die van haar doodsvijand Marx. Wilde het christendom weer een rol spelen op het wereldtoneel en concrete resultaten boeken in de kosmische strijd tegen onrecht, dan moest ze zich gaan concentreren op politiek en economie, de enige échte realiteit. Resultaten werden zeker geboekt, ketenen werden verbroken en het christendom won aan aanzien, maar God viel lastig in het nieuwe model te integreren. Niet langer was Hij de ultieme werkelijkheid, maar hij diende nog slechts de persoonlijke spiritualiteit in de privé-sfeer.

Ratzinger, die zelf overigens nog gezien werd als een progressieve katholiek, voorzag de keerzijde van deze beweging. Het linkse christendom ging zich steeds meer concentreren op de praxis en de waarheid was niet langer voorondersteld, maar moest in een nabije toekomst ‘waargemaakt’ worden. God, die zich vaak maar lastig tot praxis laat reduceren, verdween langs de kant van deze progressieve snelweg. In veel vergrijsde restanten van het progressieve christendom van de vorige eeuw lijkt men zich nu voor God en Jezus te schamen. De wekelijkse preek eindigt hooguit in een ode aan de mantelzorger. Is dat echt alles wat we nog te zeggen hebben?

Uiterste voorzichtigheid is geboden

Als paus Benedictus XVI stond Ratzinger in het publiek bekend als een taaie conservatieveling. Naar eigen zeggen heeft hij echter nooit zijn progressieve veren verloren. Hij wist echter dat een vooruitstrevend christendom, wil ze een lichamelijke eenheid blijven, niet zonder theoretisch en dogmatisch fundament kan. En met het omvormen van de fundamenten is uiterste voorzichtigheid geboden. En een flinke dosis kritische zelfreflectie, want waarom zouden wij het ineens allemaal zo veel beter weten dan christenen van een aantal eeuwen geleden?

McLaren zal de beste intenties hebben. Ik proef bij hem immers een hart voor het christelijk geloof. Hij zal vast niet bedoelen dat het christendom moet veranderen in een oppervlakkige lifestyle. Tegelijkertijd zie ik dat wel her en der gebeuren. Theoretische bezinning is, zelfs onder hoogopgeleide christelijke studenten, al gauw te moeilijk, niet leuk, niet waar het werkelijk om gaat. Laten we maar gewoon lief zijn voor de buren en heel erg hard hopen dat ze eens een keer aan ons vragen waaróm we eigenlijk zo lief zijn – mits ze geen moeilijke vragen stellen. Zoiets flauws kan McLaren niet voor ogen hebben.


William Kloos studeerde cultuurwetenschappen en continentale filosofie. De filosofie waarmee hij zich bezighoudt, bevindt zich op het snijvlak van religie en marxisme. Theologie is zijn ‘vrijetijdsbesteding’.

6 reacties op “‘Als de kerk zich alleen nog richt op ‘een manier van leven’ gaat het christendom niet overleven’”

  1. Ik vind dit een goed en nodig verhaal. Het christelijk geloof is niet een negende variant op het humanisme, maar een geloof dat zich baseert op de openbaring van God en als eerste uiting (levensdoel) mag hebben: het vereren van deze God (doxologie). Dat er daarnaast een praxis pietatis, een heiliging van het leven zal zijn in het Koninkrijk van God, moge helder zijn ( en helderder worden).

  2. Het christendom behoort (steeds meer) stelling te nemen in wat wel en wat niet. De wereldgelijkvormigheid ligt wel degelijk op de loer, is aanwezig. We moeten in deze wereld leren wat de Here God van ons vraagt (wwJd), bij elke gd8e en handeling. Naar boven leren kijken en niet in het wereldse blijven hangen. Ook Christelijke partijen horen gewoon stelling te nemen zoals nu weer een koopzondag voor de Kerst. Het gaat hierin alleen maar om omzet draaien, geld, en macht. Een Zondag behoort een Rustdag te zijn en blijven. Want je lichaam krijgt doordeweeks al genoeg te verduren door o.a. werk. Daarom is gezin, het menselijke met de weekenden zo belangrijk. Even jezelf stilzetten, daar heeft iedereen recht op.

  3. Bedankt voor dit stuk: het heeft me aan het denken gezet. Volgens mij probeert het recht te doen aan de verschillende kanten die het denken van McLaren en de bestaande geloofspraktijk heeft. Toch kan ik me niet onttrekken aan het gevoel dat het vanuit angst geschreven is. De huidige geloofspraktijk die als leidend wordt genomen is mijns inziens vooral gestaafd op niet al te oude ideeën/bewegingen en niet per se al eeuwenoud (sowieso is af te vragen of het mondeling belijden van deze waarheden nu zo veel zegt). De ideeën van Brian McLaren zijn niet nieuw, dat wil zeggen, zij kunnen mijns inziens ook bogen op een eeuwenoude christelijke geschiedenis.
    Maar wat mij het meest raakt aan het stuk is het een na laatste zinnetje. Wat als in het liefhebben van je buren (naasten) nu juist het mysterie zit van wat Jezus ons voor doet? Wat als alles wat in de bijbel staat, waar het Jezus’ volgen om gaat, nu precies dat is? Ik denk niet dat dat flauw wordt, maar dat dat alles van ons aanspreekt: intellect, hart en handen.

  4. Goed artikel dat tot noodzakelijk denken aanzet. McLarren noemde in eerdere boeken dit de spanning tussen ‘being right’ and ‘being relevant’.
    De Franse filosoof J. Ellul heeft over dit thema m.i. ook erg nuttige zaken gezegd, in zijn boek Subversief christendom (of beter gezegd, omgekeerd Christendom).
    Daarin betoogt hij dat het evangelie begint met genade van God, dat het vrijmaakt van zonde en dat het enige (?!) wat wij mensen hoeven te doen is, in vrijheid en uit dankbaarheid na te volgen. Dus eerst de bekering van het hart en dan pas de verandering van gedrag. Maar beide zijn 2 kanten van dezelfde medaille: aan de vruchten herken je de boom; ontvang genade, maar zondig niet meer.

    Het ge-institutionaliseerde Christendom heeft (volgens Ellul) juist vaak het gedrag (de regels) boven het hart (de bekering / genade) gezet. Dwz het evangelie omgekeerd. Regels zijn vaak immers makkelijker te communiceren dan een overtuiging. Maar zo zijn we vaak wel de kern van het evangelie (Christus) verloren, hebben we als kerk het hart van mensen niet meer geraakt (wat is de inspiratie voor ons gedrag), zijn we wettisch geworden (de letter van de regel belangrijker dan de intentie) en zijn we ten prooi gevallen aan de secularisering.

    Volgens Ellul is het dus overtuiging en lifestyle, maar altijd met een focus op Christus en geinspireerd door de Heilige Geest zodat we het in elke tijd relevant en inhoudelijk correct houden.

  5. Waarom gaan Christelijke Partijen mee om het niet meer aanhalen met dhr. of mevr. in een brief ? Duidelijk stelling hierin nemen of anders afhaken. Omdat het niet meer van deze tijd zou zijn ? Stel je voor dat je netjes bent in een brief ? Over wereldgelijkvormigheid gesproken ?!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *