happy end

De film ‘Happy End’ laat pijnlijk zien waarom zelfverwezenlijking je niet gelukkig maakt…

Met zijn nieuwste film ‘Happy End’ legt regisseur Michael Haneke opnieuw een maatschappelijk pijnpunt bloot: de mens die alleen oog heeft voor zijn eigen hachje. Rick beschrijft zijn gedachten erbij. 

De films van cineast Michael Haneke zijn niet altijd even gemakkelijk om naar te kijken. Akelig dichtbij kan hij komen. Bijvoorbeeld met zijn film, Amour. Over twee oude mensen, gehuwd, nog altijd liefdevol samen, traag de dagen slijtend tot een lichte beroerte de vrouw half verlamd maakt. De man, Georges, neemt vanzelfsprekend de zorg voor haar op zich. Tot ze niet meer wil. Dan besluit hij dat liefde de vorm kan aannemen van het stevig aandrukken van een kussen dat alle adem afsnijdt.

Wij waren voor even die Georges (Jean-Louis Trintignant). Zo wil je er kunnen zijn voor je geliefden in hun laatste dagen. Het verhaal is dan ook van een schoonheid en eenvoud dat je makkelijk wordt meegenomen in de emoties waarmee Haneke speelt.

Leven en laten leven

Hoe anders is zijn nieuwe film Happy End. De Oostenrijkse Haneke is inmiddels 75 jaar. Maakt hij met deze film het slotstuk van zijn oeuvre? De titel zou zoiets kunnen suggereren, hoewel niets is wat het lijkt. Een gelukkig eind kent de film in geen geval.

Het verhaal gaat over een familie met aan het hoofd een oude man (dezelfde Jean-Louis Trintignant) die dementerend is. Zijn dochter Anne (Isabelle Huppert) heeft het bouwbedrijf van haar vader overgenomen. De economische tijden waren slecht, maar ze is vastbesloten de kar weer recht te trekken. De familie woont gezellig samen in een enorm landhuis. Nou ja, gezellig. Het is leven en laten leven. Veel gebeurt er bijvoorbeeld niet als een dochter uit een eerder huwelijk, Eva, bij haar vader intrekt. Een kleine rimpeling in de vijver. Iedereen is te druk met zijn eigen leven.

Daarin gebeurt best het nodige. De moeder van Eva bijvoorbeeld (die niet echt meer bij de familie hoort, want gescheiden en van de koude kant) ligt in coma, nadat ze een overdosis pillen heeft genomen. De zoon van Anne zit middenin een existentiële worsteling. De broer van Anne is rusteloos en is de connectie met zichzelf en het leven volledig kwijt, hoewel daar aan de oppervlakte allemaal weinig van merkbaar is.

Ik en mijn eigen projectje

En dat is het hem juist. Zo bezien stevent deze familie af op een happy end. Het gaat er in deze film dan ook om wat wij niet zien. Het werkelijke verhaal speelt zich af buiten het oog van de camera. Waar bijvoorbeeld zijn de duizenden vluchtelingen? De familie woont in Calais. Is er in hun aristocratische wereld geen ruimte voor deze stumpers?

Maar het wegkijken en niet lastig gevallen willen worden, gaat wel een beetje dieper dan dat. Eigenlijk is iedereen zozeer met zichzelf bezig dat zelfs de problemen van de gezinsleden te veel ballast zijn. Laat de ander lekker zijn eigen problemen oplossen. Ik hier ben bezig met mijn eigen projectje, met mijn eigen leven. Ik heb alle energie nodig om daar iets groots van te maken.

We kijken de andere kant op, zonder schuldgevoelens

Haneke klaagt met Happy End de huidige levensgedachte aan en nagelt die subtiel aan de schandpaal. De mens is dusdanig bezeten door zelfverwerkelijking en zelfverheerlijking, dat hij geen oog wíl hebben voor lijdende mensen. Zelf als die zich onder onze ogen bevinden, zijn wij prima in staat een andere kant uit te kijken. Zonder schuldgevoelens. Ik maak toch geld over aan goede doelen? Mij valt niets te verwijten.

Is deze levensgedachte, die ik herken in mijn eigen reacties en reflexen, een halt toe te roepen? Haneke denkt van niet. Nergens in de film laat hij in elk geval deze gedachte toe. Er is geen uitweg. Een mens kan niet zomaar van levensinstelling veranderen. Daarvoor voert hij de oude man aan. De patriarch van de familie. Die wil dood, van zijn zinloze leven af, maar dat lukt hem niet alleen.

Om uit het leven te stappen heeft hij de ander nodig. Maar niemand die daar zijn vingers aan durft te branden. Voor zoiets is, in de ogen van Haneke, echte liefde nodig (Amour). Wat wij in Happy End aantreffen zijn enkel koele transacties. Het is een metafoor: wij kunnen ons niet zomaar even ontdoen van onze levensinstelling.

Ben ik beschikbaar?

Volgens mij vindt Haneke een medestander in de man die tegenwoordig in Vaticaanstad woont. Paus Franciscus hekelt, net als Haneke, de apathische levensinstelling die Happy End pijnlijk blootlegt. Met het verschil dat hij een functie bekleedt waarin hij moet wijzen naar een uitweg. Haneke doet daar niet aan.

Franciscus doet dat met wijsheid. Hij moedigt ons aan om de dingen die weerstand oproepen aan te grijpen als poorten waarlangs wij bij onszelf naar binnen kunnen gaan. Waarom wil je niet kijken naar de gezichten van jouw stedelingen die vragen om hulp? Naar de migranten die varen op krakkemikkige schuitjes?

Het gaat er hier niet om meteen antwoorden te formuleren. Nee. De vraag is: wat gebeurt er in jezelf? Wat zijn dat voor dynamieken? Waar komen ze vandaan? Om vervolgens een vraag te kunnen stellen als: voel ik misschien ergens een uitnodiging op mij afkomen om beschikbaar te zijn voor de ander in deze situatie?

Wat er gebeurt onder de oppervlakte van mijn leven

Laat ik dat maar contemplatief leven noemen. Biddend de wereld bezien. Dat doen die mensen in Happy End niet. En als ik de film zie, denk ik: dat zouden ze eigenlijk moeten doen. Dan zouden ze zien hoe ze door goed te doen mensen om hen heen kunnen helpen.

Films schotelen ons afgebakende verhalen voor. Daar is in ons leven geen sprake van. En juist daarom is die contemplatie voor ons van nog groter belang, willen we niet vervallen in de nihilistische levenshouding van de hoofdpersonen in Happy End.

Schouwen. Wat gebeurt er onder de oppervlakte van mijn leven, van de ander? En hoe kan ik, door te gaan handelen, bewijzen dat die Haneke het bij het verkeerde eind heeft?


Happy End draait vanaf vandaag, 16 november, in de Nederlandse bioscopen. Bekijk hier de trailer. 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *