Geslepen haat en messcherp verdriet – daar komt een groot profeet uit voort

Zie je op tegen ‘gezellige’ feestdagen met de hele familie? Alain ziet in het eerste verhaal over Samuël twee vrouwen die kunnen meepraten. Anton ontwaart een glinstering hoop in ons verdriet.

Het theologenpanel begint aan een nieuw Bijbels avontuur en leest de komende maanden uit 1 Samuël. Theoloog Alain Verheij en priester Anton ten Klooster trappen af met 1 Samuël 1.

Alain:

We hebben allemaal wel van die dagen die officieel als hoogtepunten in het jaar gelden, maar waar je stiekem als een berg tegenop ziet. Sinterklaas en Kerst staan bijvoorbeeld weer voor de deur. Dat moet allemaal heel knus en gezellig zijn. Weer eens een etentje met heel de familie of met het hele gezin naar de kerk in je mooiste kleren. Maar er kan ongekend veel spanning onder zitten.

De hel, dit familiefeest

Hanna moest elk jaar met haar man naar de ‘ontmoetingstent’ in Silo. Hij bracht dan offers aan God in het heiligdom daar, en dat betekende ook direct dat ze een feestmaal konden houden met het offervlees. Nooit kreeg Hanna dan een hap door haar keel, want zij en haar echtgenoot waren niet de enigen aan tafel. Zijn andere vrouw zat er ook met haar zonen en dochters. Het jaarlijkse familiefeest was voor Hanna de hel.

De mooiste dingen in het leven kunnen ook de meest pijnlijke dingen zijn. Het moederschap is iets wonderlijks, maar voor Hanna was de jaarlijkse confrontatie met de andere vrouw, die wél kinderen had, een kwelling. Romantiek is iets magisch, maar niet voor Peninna, die elk jaar moest aanzien dat haar echtgenoot liefkozend het lekkerste stukje vlees in de mond van Hanna stopte. Wat een sadistische situatie. De één reageert haar verdriet af met tranen, de ander door van zich af te gaan slaan. Te midden van die chaos zou je denken: Elkana, vent, waarom doe je dit je beide vrouwen aan?

Het mooie kan pervers uitpakken

Religie zou ook zo’n mooiste ding op de wereld moeten zijn, met heiligdommen die uitpuilen van Gods zegen. Daar komt in de praktijk net zo goed een lading teleurstelling bij kijken. In de tijd van Samuël is de godsdienst behoorlijk ingekakt. Priester Eli zit een beetje laks op z’n bankje en staat oogluikend toe dat zijn zonen offervlees jatten en mensen afpersen. Het godshuis is in die tijd voor niemand een veilige plaats.

De decembermaand staat voor de deur. Het zijn weken vol familie, feestmaaltijden, liefde en religieuze rituelen. Het zou goed zijn als we er af en toe bij stilstaan hoe pervers al die mooie dingen kunnen uitpakken in een mensenleven. Hoeveel pijn iemand kan hebben, juist door de jaarlijkse confrontatie met gezinswarmte, de kerk en feesten. Luister zo vaak je kunt naar die mensen (Samuël betekent ‘God hoort’) en wimpel hun roep om hulp niet, zoals Eli, af als verward gebrabbel.

Het loflied van Hanna en het magnificat van Maria

Anton:

Er beginnen twee dingen in de eerste regels van het boek Samuël. Het leven van Samuël zelf en een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van het volk Israël. Als we in Nederland iets willen uitdrukken van wat we belangrijk vinden, wie we zijn, grijpen we naar zwarte piet, een vlag in het parlement of andere dingen. Voor het zelfverstaan van Israël is iets heel anders belangrijk: dat het weet dat het bij God hoort. Israël is maar klein onder de volken, en de wereld is groot en bedreigend. Maar de Allerhoogste beschermt ons. Die bijzondere band wordt uitgedrukt in de geschiedenis, die dan ook begint in de tempel, en met de geboorte van een profeet.

Het verhaal van de profeet begint met z’n moeder. Als katholiek merk ik maar even op dat het dus niet zo gek is om ook de ‘moeder van’ in ere te houden. Het loflied van Hanna, dat direct op het eerste hoofdstuk volgt, is niet voor niets een belangrijke bron voor het loflied van Maria in het evangelie volgens Lucas.

Hanna vindt een haven voor haar pijn

Maar voor er lof gezongen wordt, is er een hoop verdriet. Gods profeet komt ter wereld in een diep menselijke geschiedenis. Hanna huilt bittere tranen. Ze mist het kind, omdat het er niet is. In die wond strooit Pennina rijkelijk zout. En wat gebeurt er met die tranen, de bitterheid? Het komt bij God. Wanneer we in vergelijkbare situaties zitten, kan de lust tot bidden ons snel vergaan. Maar Hanna is niet bang ook dít bij God te brengen.

Huilend, de lippen bewegend… ik kan me voorstellen dat ze met schokkende schouders, hortend en stotend haar gebed spreekt. Van het bidden zelf knapt ze al op, en ze eet weer. Het is wonderlijk wat er vervolgens gebeurt. Een man en een vrouw slapen met elkaar, dat is het wonder niet. Ook hier werkt God langs menselijke wegen. Hanna krijgt een zoon en juist háár zoon wordt de grote profeet van Israël.

Waarom staat ze hem eigenlijk af? Omdat ze hem van God kreeg, heet het dan. Maar misschien ook omdat het niet zozeer gaat om wat ze krijgt. Het is belangrijk gehoord te zijn, om niet langer voorwerp van spot te zijn.

De roemrijke geschiedenis van Gods volk begint met een profeet, een man van God. Voordat Saul en David koning kunnen worden, is het nodig dat God zich verbindt met de geschiedenis van het volk. En nog daarvoor begint het met een gebed van een diep verdrietig mens. God raakt de geschiedenis aan door te beginnen met het raken van de mens.


Alain Verheij is theoloog en promoveert op Ugaritische mythen.

Anton ten Klooster is priester van het aartsbisdom Utrecht en promoveert op de zaligsprekingen.

Lees hier de vorige aflevering

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *