Kun je Bijbelteksten objectief uitleggen? Rob Bell vindt van niet

Kan de Bijbel eigenlijk wel zonder menselijke uitleg? Bestaat er zoiets als een objectieve uitleg van Bijbelteksten? ‘Nee’, zegt Rob Bell. ‘De Bijbel volgen en gehoorzamen, gaat nooit zonder menselijke interpretatie.’

Ik heb een aantal vragen gekregen over het gezag van de Bijbel – meestal luidt de vraag ongeveer zo: ‘Heeft de Bijbel gezag?’

Mijn antwoord is steevast: ‘Hoe kom je daarbij?’
Gevolgd door: ‘En waar staat dat in de Bijbel?’

Er zijn Bijbelpassages waarin wordt gezegd dat God gezag heeft, en Jezus, de overheid, de profeten, de koning, soldaten, meesters en leiders, maar over de Bijbel zelf wordt niet met zoveel woorden gezegd dat hij gezag heeft. We treffen er wel iets veel interessanters aan.

Eerst maar eens het woord ‘gezag’ zelf. Paulus heeft het erover in zijn brief aan de Korintiërs:

‘want het gezag dat de Heer mij heeft gegeven is bedoeld om op te bouwen, niet om af te breken.’ (2 Kor. 13:10)

Het woord dat Paulus gebruikt voor gezag is het Griekse exousia,
dat is samengesteld uit twee woorden:
ek, ‘vanuit’, en
eimi, een vervoeging van het werkwoord ‘zijn’.

Het woord wordt doorgaans vertaald als ‘bevoegdheid, ‘invloed’, ‘volmacht’ en uiteraard ‘gezag’. Het is een actief woord dat het aanwenden van gezag op een bepaalde manier, voor een bepaald doel, aanduidt. Het is iets wat je bezit, maar dan in dynamische zin: je doet er iets mee. (Voor wie het interesseert: het is een vrouwelijk woord in het Grieks.)

Laten we vervolgens eens kijken naar ‘exousia’ in relatie tot de Bijbel.

De Bijbel moet worden geïnterpreteerd

Als iemand beweert: ‘Ik vertel je alleen maar wat de Bijbel zegt’, dan klopt dat niet. Ze delen je hun interpretatie mee van wat de Bijbel zegt. Iemand zegt bijvoorbeeld: ‘Ik doe gehoorzaam wat de Bijbel me opdraagt’, maar de kans is groot dat hij je niet begroet met een heilige kus, hij heeft waarschijnlijk een kledingstuk dat uit verschillende stoffen bestaat en er bungelen vast geen kwastjes aan de hoeken van zijn mantel, terwijl dat toch allemaal Bijbelse ver- en geboden zijn.

Hij doet dat allemaal niet omdat hij niet gelooft dat die voorschriften vandaag nog gelden. En dat komt omdat hij de Bijbel op een bepaalde manier interpreteert. Of wat waarschijnlijker is: hij is beïnvloed door iemand die hem heeft gezegd dat je zo de Bijbel moet interpreteren. Iemand die hij gezag heeft gegeven. Dat kan een van zijn ouders zijn, een leraar, dominee, priester, jeugdouderling – wie ook maar – wiens gezág hij erkent. Iemand met overwicht, zeggenschap, invloed.Sommige mensen hebben gezag over je omdat ze een bepaalde positie bekleden. Denk aan de politie, de overheid, de belastingdienst. Anderen hebben gezag omdat jij ze dat verleent.

Zo hebben wij bijvoorbeeld lekkage gehad. Als het regende – dat is daadwerkelijk een keer voorgekomen hier in Californië, ik kan het me nog goed herinneren; grapje – moesten we emmers in de keuken zitten omdat het water door het plafond gutste. Vandaar dat ik een dakdekker heb gebeld en die heeft wat voorlopige reparaties uitgevoerd en vervolgens gevraagd of ik even het dak op kwam om te kijken. De man wist waar hij het over had, en toen hij me liet zien wat hij had gedaan en wat er nog moest gebeuren, heb ik hem exousia gegeven: ik heb zijn bevoegdheid, zijn gezag erkend omdat ik wilde dat de lekkage verholpen werd.

Het lijkt een voor de hand liggend uitgangspunt, maar het is belangrijk om in gedachten te houden als je het hebt over het gezag van de Bijbel.

Het is dus van belang dat je inziet dat gezag iets relationeels is

Daarmee bedoel ik dit: Als mensen het hebben over het gezag van de Bijbel, dan bedoelen ze doorgaans dat je moet doen wat er staat, gehoorzamen, geloven, je eraan onderwerpen. Ze hebben het dan over de Bijbel als het objectieve, absolute Woord van God, en onze enige acceptabele reactie is doen wat er staat. Maar de Bijbel volgen, gehoorzamen, je eraan onderwerpen – wat voor woord je er ook voor gebruikt – gaat nooit zonder interpretatie. En voor een interpretatie heb je echte mensen nodig. Iemand moet bepalen wat er in de Bijbel wordt bedoeld, wat het betekent, en hoe dat er in de praktijk uitziet.

Daarom hebben zo veel mensen grote problemen met de Bijbel, vooral uit de orthodoxere kringen. De dominee, hun ouders of andere geestelijk leiders hebben hun voorgehouden dat ze de Bijbel moesten gehoorzamen, maar dat gaat nu eenmaal niet zonder dat je eerst het gezag aanvaardt van degene die je vertelt wat de Bijbel zegt. Dat vergt vertrouwen. Want gezag is iets relationeels. ‘Zo zit het en niet anders’, is de boodschap. Het lastige is uiteraard dat juist zij die telkens hameren op het gezag van de Bijbel óók degenen zijn die het het vaakst hebben over de absolute waarheid, een onafhankelijke waarheid waarop relaties geen invloed hebben.

Als gelovigen die zo zijn opgegroeid dan ouder worden, zelf gaan lezen, reizen, studeren of vrienden buiten hun eigen stamverband krijgen, ontdekken ze

dat sommige zaken anders zijn dan hun altijd voorgehouden is.

Al die jaren hebben ze gehoord: ‘Zo zit het gewoon, dit is de absolute en objectieve waarheid’, maar nu beseffen ze dat die absolute waarheid in werkelijkheid op een menselijke interpretatie berust. En die mensen blijken ineens een beperkte blik te hebben gehad…

Dat voelt als verraad.
Knollen voor citroenen.

Telkens als ik iemand ontmoet die zegt dat hij teleurgesteld is het christendom, dat de Bijbel hem niet meer kan overtuigen of dat zijn vertrouwen door de kerk is beschaamd, vraag ik door. Ik vraag naar wie hij vroeger vertrouwde en wat er toen gebeurd is, want alle problemen met gezag hebben met relaties te maken.

Maar hoe moet je het gezag van de Bijbel dan zien?

Er zijn veel betere manieren. Je zou het eens vanuit de muziek kunnen benaderen.

Een voorbeeld: Mijn zoontje is onlangs begonnen met gitaarspelen, en vaak roept hij ’s avonds: ‘Pap, ik ben klaar’. Dat is het teken dat ik naar zijn kamer moet komen en dan pakken we allebei een gitaar en leer ik hem iets nieuws: een riff, een akkoord, een song. (Voor de gitaarfreaks: hij heeft een Rickenbacker en ik een vintage Guild D25. Gaaf, toch?) Ik leer hem nu het verschil tussen een toon en een akkoord: een aantal tonen die samenklinken.

De Bijbel is een toon in het geloofsakkoord

Stel je de Bijbel eens voor als een toon in een akkoord. Een enkele toon kan mooi klinken. Maar samen met andere tonen, in een octaaf, een septiem of een none klinkt het veel voller en krijg je meer klankstructuur en diepte. Al millennia beschouwen gelovigen de Bijbel als een toon in het geloofsakkoord, samen met andere tonen zoals verstand, traditie, de Geest die in ons werkt, die vernieuwt, om er maar een paar te noemen.
In verschillende tradities zijn verschillende tonen op de voorgrond getreden, maar men is het er altijd over eens geweest dat je de Bijbel nooit geïsoleerd laat klinken, als de enige toon, maar altijd in verhouding met andere belevingsaspecten:
– Rede: Je hebt hersens. Gebruik ze. Logica, rationele denkprocessen, gevolgtrekkingen.
– Traditie: Wat hebben anderen over deze tekst gezegd? Hoe hebben zij die geïnterpreteerd?
– Geest: Hebben we gezamenlijk het gevoel dat er iets nieuws gebeurt? Zien we ook een glimp van die nieuwe schepping in de Bijbel? Wijst die naar iets wat we nu pas ontdekken?

Samenvattend: gezag is dat waaraan je bevoegdheid, macht, invloed verleent. En een gezonde kijk op de Bijbel luistert altijd naar het hele akkoord. Want dat vormt uiteraard de mooiste muziek.

Dit blog werd eerder gepubliceerd op 24 augustus 2016

13 reacties op “Kun je Bijbelteksten objectief uitleggen? Rob Bell vindt van niet”

  1. Een voorwerp kan inderdaad geen gezag hebben.

    Maar, de hamvraag, hoe begrenst God dan de mogelijke uitwassen van die menselijke interpretatie, beste Rob? 😉 Het hele idee achter een openbaringsreligie is immers dat God zélf ingreep omdat er bij de mensheid iets mis ging.

  2. Zou het kunnen dat allerlei uitwassen lange tijd naast elkaar kunnen bestaan en dat de “waarheid” juist in de spanning zit? Voorbeeld: Ik ben geen fan van de prosperity-evangelical uitleg van de bijbel. “Doe dit, geloof zus of zo, of geef dit en je krijgt voorspoed, genezing en rijkdom…” Maar hoeveel allergie ik er ook tegen heb en hoeveel gezonde theologie ik er tegenover kan zetten… het principe kan soms zo wel werken. (Vaak ook niet). Is er in de bijbel ook niet vaak sprake van schurende uitspraken en dat waarheid nooit in een enkele stroom of gedachte te vangen is?

  3. dit artikel gaat echt nergens over. Jezus heeft gezag, Paulus heeft gezag, maar de bijbel weer anders? Aangezien we de woorden van Jezus en Paulus alleen via de bijbel tot ons krijgen, wordt hier een oneigenlijke tegenstelling geschapen. Bovendien, zowel Jezus als Paulus zeggen klip en klaar dat het geschreven woord )we hebben het over het OT) goddelijk gezag heeft. Om de bijbel een ‘toon in het geloofsakkoord’ te noemen is gewoon niet in overeenstemming met wat Jezus en Paulus over de bijbel zeggen. Ze geven de bijbel de boventoon. God zelf spreekt.

    Ja, de bijbel heeft dat gezag wel degelijk. Die heeft niks met de interpretatiekwestie te maken. De bijbel heeft alle gezag, maar ik erken dat ik maar beperkt ben in mijn uitleg.

    De kerk heeft aan individuele theologen ook nooit het recht van definitie uitleg gegeven. De bijbel is het boek dat de kerk heeft samengesteld, en de kerk als geheel (samen met alle heiligen) bepaalt wat mij betreft wat de betekenis van het gezaghebbende woord is. Dat wil ook weer niet zeggen dat het gezag bij de gemeenschap ligt, want de gemeenschap doet niks anders dan getuigen van wat de bijbel ons wil vertellen. Het gezag bij God en zijn woord, de interpretatie bij de gemeenschap.

  4. Als er geen verdieping kan in zijn de waarheid, geen groei van de leer, dan zie ik het nut niet zo in van een openbaringsreligie, en in het kielzog daarvan ook een persoonlijke God. Immers, waarom greep God in in de geschiedenis? Omdat er toch iets scheef was gegroeid en God dat dan recht wilde zetten. Als dat alleen door middel van een heilig Boek zou zijn, dan zou dat ingrijpen tamelijk nutteloos zijn. Want hoe meer mensen, met hun impliciete of expliciete vooronderstellingen, zich over een tekst buigen, hoe meer betekenissen er aan toegevoegd worden. Als dat proces dan een paar honderd jaar doorgaat, dan heeft het zoveel betekenissen gekregen dat het alles en niets tegelijk kan betekenen. Ieder het zijne. Net als met horoscopen. Het is ook een situatie die vroeger of later wel tot strijd moet leiden, want ergens moeten er toch grenzen getrokken worden. Dan zou God met een omweg de auteur van strijd en dus het kwaad zijn.

    Juist een Kerk die een autoriteit heeft om op een gegeven moment een punt te zetten achter een discussie, kan er voor zorgen dat daadwerkelijke verdieping plaats kan vinden. Joh Henry Newman vergeleek de ontwikkeling van dogma met de groei van een boom. Er zit m.i. veel in die metafoor. Stel dat die boom de leer is, of onze kennis. En dat de ruimte waarin die boom groeit, het mysterie Gods is. Nu, hoe groter die boom wordt, hoe meer oppervlakte van die boom raakt aan het mysterie Gods. Hoe meer dogmatische doorontwikkeling plaats vind, des te groter het mysterie Gods wordt.

  5. Het Woord duidt vaak alleen op de Tora of de Wet. Een groot deel van het oude testament zijn simpelweg geschiedsschrijvingen door Joden of Poëzie. Bovendien heeft Jezus het tegen Joden, het wordt van hun verwacht dat zij de Tenach gezag toebedienen, omdat ze zelf claimen dat te doen.
    Dat de gehele Bijbel speciale authoriteit heeft, wordt vaak gezien als een reden om alles 1-op-1 over te nemen. En dat is waar dit artikel tegen protesteert.

    1. De NBV (Hand 13: 38,39) wekt de indruk dat Joden aan de Wet van Mozes genoeg hebben om behouden te worden, terwijl dat in andere Bijbelvertalingen wordt tegengesproken.

  6. Als Paulus zegt dat het hele woord gezag heeft en nuttig is voor onderricht etc (dat zegt hij aan Timotheus) dan bedoelt hij inderdaad alleen het OT. De Tenach. Maar Rob Bell zet vervolgens het HELE geschreven woord (“de bijbel”) tegenover luisteren naar Paulus (en Jezus) M.i. ontbreekt dan gewoon de logica. Als je Jezus en Paulus neemt als gezaghebbend (het NT?) dan kan je niet vervolgens afdoen aan het gezag van het OT, want het gezag van het hele OT wordt nu juist door Jezus en Paulus onderstreept.

  7. Het is in elk geval nuttig Bells context te kennen en te waarderen: hij zet zich af tegen fundamentalistisch, biblicistisch christendom. Jouw ‘strijd’, Jos, is weer een hele andere en jij komt daarmee ook tot andere nadrukken.

  8. De Bijbel is niet alleen een boek, dat ons leert wat we moeten doen en nalaten. Het is volgens mij in de eerste plaats openbaring, mededeling van wat God gedaan heeft en doet om de wereld te redden. Hij heeft zijn zoon in deze wereld gestuurd om te lijden, te sterven en weer op te staan. Als de evangeliën ons meedelen dat Jezus uit de dood is opgestaan dan valt daar niet veel aan te interpreteren. Het is waar of niet. De vraag is niet hoe je zulke mededelingen moet interpreteren, maar of je ze accepteert danwel verwerpt.

    Als het gaat om wat je moet doen en laten dan zijn er diverse fasen in de geschiedenis van het heil. In het Oude Testament verkeerde de kerk nog in de fase van kind en had het concretere aanwijzingen nodig. Uiteraard ging het ook toen al niet alleen om uiterlijke gehoorzaamheid. Na Christus werd de wet nog veel meer in het hart van de gelovigen gelegd en wordt de liefde tot God en de naaste de leidraad. Maar ook deze liefde is aan regels gebonden en je kunt maar niet doen wat je wilt (Galaten 5). Daarbij moet de bijbel in concrete situaties worden toegepast. Als je dat interpretatie wilt noemen, mij best.
    Maar Ik ben toch wat huiverig voor het woord interpretatie, als het om de uitleg van de Heilige Schrift gaat. Want zomaar geeft dat woord ruimte aan de gedachte, dat er meer waarheden zijn, ook als het gaat om de heilsfeiten.

  9. De Bijbel is niet alleen een boek, dat ons leert wat we moeten doen en nalaten. Het is volgens mij in de eerste plaats openbaring, mededeling van wat God gedaan heeft en doet om de wereld te redden. Hij heeft zijn zoon in deze wereld gestuurd om te lijden, te sterven en weer op te staan. Als de evangeliën ons meedelen dat Jezus uit de dood is opgestaan dan valt daar niet veel aan te interpreteren. Het is waar of niet. De vraag is niet hoe je zulke mededelingen moet interpreteren, maar of je ze accepteert danwel verwerpt.

    Als het gaat om wat je moet doen en laten dan zijn er diverse fasen in de geschiedenis van het heil. In het Oude Testament verkeerde de kerk nog in de fase van kind en had het concretere aanwijzingen nodig. Uiteraard ging het ook toen al niet alleen om uiterlijke gehoorzaamheid. Na Christus werd de wet nog veel meer in het hart van de gelovigen gelegd en wordt de liefde tot God en de naaste de leidraad. Maar ook deze liefde is aan regels gebonden en je kunt maar niet doen wat je wilt (Galaten 5). Daarbij moet de bijbel in concrete situaties worden toegepast. Als je dat interpretatie wilt noemen, mij best.
    Maar Ik ben toch wat huiverig voor het woord interpretatie, als het om de uitleg van de Heilige Schrift gaat. Want zomaar geeft dat woord ruimte aan de gedachte, dat er meer waarheden zijn, ook als het gaat om de heilsfeiten.

  10. “Paulus” is zelf een relatief begrip. De vroegste kerkvaders kenden die naam niet, evenmin als niet-christelijke auteurs, terwijl “De Kleine” toch heel wat opschudding zou hebben veroorzaakt. Deze naam duikt pas op nadat Marcion tot ketter werd veroordeeld.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *